ث ق ل
С-қ-л
ثِقل ва خِفَّة бир-бирининг муқобили/зиддидир. Тортиладиган ёки ўлчанадиган ҳар нарсанинг оғир келадиганига ثَقِيل деб ном берилади. Асли — жисмлар учун ишлатилишидир, лекин маънолар учун ҳам ишлатилиши учрайди. Қарз ва гуноҳ уни оғирлаштирди деганини англатувчи أَثْقَلَهُ الغُرْمُ وَالْوِزْرُ дейилиши каби. Аллоҳ буюради: أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ Ёки сен улардан ҳақ сўрамоқдасан-у, улар оғир тўлов остида қолмоқдаларми? (52/Тур 40).
Инсон учун ишлатиладиган ثَقِيل сўзи баъзан ёмонлаш учун қўлланади; урфда унинг бу маъноси кўпроқ тарқалган, баъзан эса мақташ учун ишлатилиши ҳам учрайди. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
تَخِفُّ اْلأرْضُ إذَا مَا زِلْتَ عَنْهَا *** وَتًبْقَى مَا بَقَيْتَ بِهَا ثَقِيلاً
حَلَلْتَ بِمُسْتَقَرِّ اْلعِزِّ مِنْهَا *** فَتَمْنَعُ جَانِبَيْهَا أنْ تَمِيلاَ
81- Сен кетиб қолсанг, ер енгил тортади
Сен унда турар экансан, унинг оғирлиги давом этади.
82- Унинг энг юксак жойини эгаллагансан
Ҳар икки томонининг ҳам оғишига йўл қўймайсан.
فِي أُذُنِهِ ثِقَل қулоғида оғирлик бор, яхши эшитмайди деганидир. فِي أُذُنِهِ خِفَّةٌ қулоғида енгиллик бор, дейилиши жуда яхши эшитади деган маънони билдиради. Бу гўё ўзига йўналтирилган нарсани қабул қилишда оғирлик қилаётганга ўхшайди. Сўз яхши эшитилмаганда ثَقُلَ الْقَوْلُ дейилади. Шунинг учун қиёмат кунининг сифати ҳақида шундай дейилган: ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ Осмонлару Ерга оғир келадиган бу ҳодиса (7/Аъроф 187); وَأَخْرَجَتِ اْلأَرْضُ أَثْقَالَهَا Ер ўз юкларини чиқариб ташлаган вақтда (99/Залзала 2). Бу чиқадиган нарса дейилгани каби, деб ҳам айтилган. (16/Наҳл 7); яъни: . (16/Наҳл 25) ояти каби. (9/Тавба 41) сўзига келсак, ёш бўлсин, кекса бўлсин; камбағал бўлсин, бой бўлсин; ғурбатда бўлсин, ерли бўлсин; тиришқоқ бўлсин, дангаса бўлсин — ҳамма бу жангга чиқиши керак, деган турли қарашлар бор. Буларнинг барчаси оятнинг умумий маъносига киради. Чунки оятнинг мақсади — оғир бўлсин, енгил бўлсин, ҳар ҳолда жангга чиқишга ундашдир. . (101/Қориъа 8) сўзи эса яхшиликларнинг озлигига ишорадир. сўзлари икки хил тарзда ишлатилади: Бири — йўли билан: бу бир нарсанинг оғирлиги ёки енгиллиги фақат бошқасига нисбатан айтилишидир. Шунинг учун бир нарсани ўзидан оғирроғи билан қиёсланганда енгил, ўзидан енгилроғи билан қиёсланганда эса оғир деб ҳисоблаш тўғри бўлади. Ҳозиргина ўтган оят ишора қилган нарса ҳам шудир. Иккинчиси — тош, шағал каби пастга тортадиган жисмлар учун оғир; олов ва тутун каби юқорига интиладиган нарсалар учун эса енгил сўзининг ишлатилишидир. (9/Тавба 38) оятида келган оғирлик ҳам шу турдаги оғирликдир.
Инсон учун ишлатиладиган ثَقِيل сўзи баъзан ёмонлаш учун қўлланади; урфда унинг бу маъноси кўпроқ тарқалган, баъзан эса мақташ учун ишлатилиши ҳам учрайди. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
تَخِفُّ اْلأرْضُ إذَا مَا زِلْتَ عَنْهَا *** وَتًبْقَى مَا بَقَيْتَ بِهَا ثَقِيلاً
حَلَلْتَ بِمُسْتَقَرِّ اْلعِزِّ مِنْهَا *** فَتَمْنَعُ جَانِبَيْهَا أنْ تَمِيلاَ
81- Сен кетиб қолсанг, ер енгил тортади
Сен унда турар экансан, унинг оғирлиги давом этади.
82- Унинг энг юксак жойини эгаллагансан
Ҳар икки томонининг ҳам оғишига йўл қўймайсан.
فِي أُذُنِهِ ثِقَل қулоғида оғирлик бор, яхши эшитмайди деганидир. فِي أُذُنِهِ خِفَّةٌ қулоғида енгиллик бор, дейилиши жуда яхши эшитади деган маънони билдиради. Бу гўё ўзига йўналтирилган нарсани қабул қилишда оғирлик қилаётганга ўхшайди. Сўз яхши эшитилмаганда ثَقُلَ الْقَوْلُ дейилади. Шунинг учун қиёмат кунининг сифати ҳақида шундай дейилган: ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ Осмонлару Ерга оғир келадиган бу ҳодиса (7/Аъроф 187); وَأَخْرَجَتِ اْلأَرْضُ أَثْقَالَهَا Ер ўз юкларини чиқариб ташлаган вақтда (99/Залзала 2). Бу чиқадиган нарса дейилгани каби, деб ҳам айтилган. (16/Наҳл 7); яъни: . (16/Наҳл 25) ояти каби. (9/Тавба 41) сўзига келсак, ёш бўлсин, кекса бўлсин; камбағал бўлсин, бой бўлсин; ғурбатда бўлсин, ерли бўлсин; тиришқоқ бўлсин, дангаса бўлсин — ҳамма бу жангга чиқиши керак, деган турли қарашлар бор. Буларнинг барчаси оятнинг умумий маъносига киради. Чунки оятнинг мақсади — оғир бўлсин, енгил бўлсин, ҳар ҳолда жангга чиқишга ундашдир. . (101/Қориъа 8) сўзи эса яхшиликларнинг озлигига ишорадир. сўзлари икки хил тарзда ишлатилади: Бири — йўли билан: бу бир нарсанинг оғирлиги ёки енгиллиги фақат бошқасига нисбатан айтилишидир. Шунинг учун бир нарсани ўзидан оғирроғи билан қиёсланганда енгил, ўзидан енгилроғи билан қиёсланганда эса оғир деб ҳисоблаш тўғри бўлади. Ҳозиргина ўтган оят ишора қилган нарса ҳам шудир. Иккинчиси — тош, шағал каби пастга тортадиган жисмлар учун оғир; олов ва тутун каби юқорига интиладиган нарсалар учун эса енгил сўзининг ишлатилишидир. (9/Тавба 38) оятида келган оғирлик ҳам шу турдаги оғирликдир.