ض ل ل
З-л-л
ضَلاَل : Тўғри йўлдан оғишдир. Унинг зидди هِدَايَة /ҳидоятдир. Аллоҳ буюради: مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا : Ким ҳидоят йўлига юрса, буни фақат ўз фойдаси учун юради; ким тўғри йўлдан адашса, ўз зарарига адашган бўлади (17/Исро 15).
Хоҳ қасддан, хоҳ ғафлат туфайли бўлсин, хоҳ оз, хоҳ кўп бўлсин, тўғри йўлдан узоқлаштирувчи ҳар турли оғишга ضَلاَل дейилади. Чунки рози бўлинадиган/мақбул тўғри йўл, ҳақиқатан ҳам жуда машаққатлидир. Пайғамбар (сав) шундай марҳамат қиладилар: اِسْتَقِيمُوا وَلَنْ تُحْصُوا : Истиқомат устида бўлинг; аммо бунга кучингиз етмайди.
Баъзи доно кишилар шундай деганлар: Бир жиҳатдан тўғри йўлда бўлишимиз ва кўп жиҳатдан адашишимиз шундандир: Чунки истиқомат ва савоб/ҳақ, нишонга тегадиган ўқ ҳолатидадир. Бундан бошқа барча йўналишлар эса залолатдир/нишондан оғишдир. Дарҳақиқат, солиҳ бир зотнинг тушида Пайғамбарни (сав) кўриб, у зотга шундай дегани ривоят қилинган: Эй Аллоҳнинг Расули; бизга ривоят қилиндики; شَيَّبَتْنِي سُورَةُ هُودٍ وَأَخَوَاتُهَا : Ҳуд сураси ва унинг ўхшашлари мени қаритиб юборди дебсиз; улардан сизни қаритган нарса нима? Пайғамбар (сав): فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ : Сенга буюрилганидек тўп-тўғри бўл (11/Ҳуд 112) сўзидир, деб марҳамат қилдилар.
ضَلاَل ; хоҳ қасддан, хоҳ ғафлат туфайли бўлсин, хоҳ оз, хоҳ кўп бўлсин, тўғри йўлдан оғиш эканига кўра; бу тушунчани ҳар қандай хатога йўл қўйган киши учун ҳам ишлатишимиз мумкин. Шунинг учун, иккиси орасида катта фарқ бўлса-да, ضَلاَل сўзи ҳам пайғамбарларга, ҳам кофирларга нисбат берилган. Кўрмайсанми, Аллоҳ таоло Пайғамбар (сав) ҳақида шундай марҳамат қилади: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى : Сени ҳайрон ҳолда топиб, тўғри йўлга эриштирмадими? (12/Юсуф 95). (12/Юсуф 30). : (26/Шуъаро 20). Оят Мусонинг (ас) қилган ишини ғафлат билан қилганига ишора қилмоқда. (2/Бақара 282); яъни унутса. Бу инсон масъул бўлмайдиган унутиш турига киради. 1- Назарий илмлардаги : Ушбу оятда ишора қилинган; Аллоҳ ҳақидаги, Унинг бирлиги ва нубувват билими ҳамда шунга ўхшаш масалалардаги (4/Нисо 136). 2- Амалий илмлардаги (32/Сажда 10) [Қайта тирилишни инкор қилганларнинг тили билан ифодаланган ушбу] оят ўлимдан ва баданнинг қайта тирилиши имконсизлигидан кинояди. : : (105/Фил 2); яъни макрларини зое кетказмадими? Ва уларнинг ўзларини у билан адаштирмадими? икки қисмга бўлинади: (4/Нисо 113); яъни улар сени адаштиришни мақсад қилган бир қатор ишларни қилишга уринмоқдалар; ҳолбуки, улар бу билан фақат ўзларининг адашишига сабаб бўладиган бир ишни қилган бўладилар. Аллоҳ таоло шайтоннинг тили билан шундай марҳамат қилади: (38/Сод 26). Аллоҳ таолонинг инсонни адаштириши ҳам икки қисмга бўлинади: 1- Сабаби адашиш бўлган адаштириш: Бу эса инсоннинг адашиши ва Аллоҳ таолонинг дунёда бунга ҳукм қилиши ҳамда охиратда уни жаннат йўлидан жаҳаннам томон буриб юборишидир. Мана шу — ҳақ ва адолатли адаштиришдир. Чунки тўғри йўлдан адашган кишининг адашганига ҳукм қилиш ва уни жаннат йўлидан жаҳаннам томон йўналтириш адолат ва ҳақдир. ; лекин бу, жоҳиллар тасаввур қилганидек эмас. (40/Ғофир 74); (14/Иброҳим 27). билан бир хил маънодадир: (6/Анъом 110); : (2/Бақара 10).
Хоҳ қасддан, хоҳ ғафлат туфайли бўлсин, хоҳ оз, хоҳ кўп бўлсин, тўғри йўлдан узоқлаштирувчи ҳар турли оғишга ضَلاَل дейилади. Чунки рози бўлинадиган/мақбул тўғри йўл, ҳақиқатан ҳам жуда машаққатлидир. Пайғамбар (сав) шундай марҳамат қиладилар: اِسْتَقِيمُوا وَلَنْ تُحْصُوا : Истиқомат устида бўлинг; аммо бунга кучингиз етмайди.
Баъзи доно кишилар шундай деганлар: Бир жиҳатдан тўғри йўлда бўлишимиз ва кўп жиҳатдан адашишимиз шундандир: Чунки истиқомат ва савоб/ҳақ, нишонга тегадиган ўқ ҳолатидадир. Бундан бошқа барча йўналишлар эса залолатдир/нишондан оғишдир. Дарҳақиқат, солиҳ бир зотнинг тушида Пайғамбарни (сав) кўриб, у зотга шундай дегани ривоят қилинган: Эй Аллоҳнинг Расули; бизга ривоят қилиндики; شَيَّبَتْنِي سُورَةُ هُودٍ وَأَخَوَاتُهَا : Ҳуд сураси ва унинг ўхшашлари мени қаритиб юборди дебсиз; улардан сизни қаритган нарса нима? Пайғамбар (сав): فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ : Сенга буюрилганидек тўп-тўғри бўл (11/Ҳуд 112) сўзидир, деб марҳамат қилдилар.
ضَلاَل ; хоҳ қасддан, хоҳ ғафлат туфайли бўлсин, хоҳ оз, хоҳ кўп бўлсин, тўғри йўлдан оғиш эканига кўра; бу тушунчани ҳар қандай хатога йўл қўйган киши учун ҳам ишлатишимиз мумкин. Шунинг учун, иккиси орасида катта фарқ бўлса-да, ضَلاَل сўзи ҳам пайғамбарларга, ҳам кофирларга нисбат берилган. Кўрмайсанми, Аллоҳ таоло Пайғамбар (сав) ҳақида шундай марҳамат қилади: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى : Сени ҳайрон ҳолда топиб, тўғри йўлга эриштирмадими? (12/Юсуф 95). (12/Юсуф 30). : (26/Шуъаро 20). Оят Мусонинг (ас) қилган ишини ғафлат билан қилганига ишора қилмоқда. (2/Бақара 282); яъни унутса. Бу инсон масъул бўлмайдиган унутиш турига киради. 1- Назарий илмлардаги : Ушбу оятда ишора қилинган; Аллоҳ ҳақидаги, Унинг бирлиги ва нубувват билими ҳамда шунга ўхшаш масалалардаги (4/Нисо 136). 2- Амалий илмлардаги (32/Сажда 10) [Қайта тирилишни инкор қилганларнинг тили билан ифодаланган ушбу] оят ўлимдан ва баданнинг қайта тирилиши имконсизлигидан кинояди. : : (105/Фил 2); яъни макрларини зое кетказмадими? Ва уларнинг ўзларини у билан адаштирмадими? икки қисмга бўлинади: (4/Нисо 113); яъни улар сени адаштиришни мақсад қилган бир қатор ишларни қилишга уринмоқдалар; ҳолбуки, улар бу билан фақат ўзларининг адашишига сабаб бўладиган бир ишни қилган бўладилар. Аллоҳ таоло шайтоннинг тили билан шундай марҳамат қилади: (38/Сод 26). Аллоҳ таолонинг инсонни адаштириши ҳам икки қисмга бўлинади: 1- Сабаби адашиш бўлган адаштириш: Бу эса инсоннинг адашиши ва Аллоҳ таолонинг дунёда бунга ҳукм қилиши ҳамда охиратда уни жаннат йўлидан жаҳаннам томон буриб юборишидир. Мана шу — ҳақ ва адолатли адаштиришдир. Чунки тўғри йўлдан адашган кишининг адашганига ҳукм қилиш ва уни жаннат йўлидан жаҳаннам томон йўналтириш адолат ва ҳақдир. ; лекин бу, жоҳиллар тасаввур қилганидек эмас. (40/Ғофир 74); (14/Иброҳим 27). билан бир хил маънодадир: (6/Анъом 110); : (2/Бақара 10).