ذ ب ب

ذُبَاب : Одатдаги учувчи ҳашаротлардан бўлган пашша, асалари, эшакари ва шунга ўхшашларга айтилади. Шоир шундай дейди:
فَهَذَا أَوَانُ اْلعَرْضِ حَيَّا ذُبَابَهُ *** زَنَابِيرُهُ وَاْلأَزْرَقُ اْلمُتَلَمِّسُ -166
166- Мана, Ард водийсининг вақти келди; пашшаларини салом билан кутиб олди;
Эшакарилар ва яшил йирик пашшалар.
وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا : Пашша улардан бирон нарса тортиб олса (22/Ҳаж 73) оятида келган الذُّبَابُ сўзи одатдаги пашша маъносидадир. Шакл жиҳатидан пашшага ўхшагани учун ёки нурларининг учиши пашшанинг учишига ўхшагани учун кўз қорачиғига ذُبَابُ اْلعَيْنِ дейилади. Азият бериши жиҳатидан пашшага ўхшагани учун қилич дамига ذُبَابُ السَّيْفِ дейилади.
Кўп азият берадиган кишига ҳам فُلاَنٌ ذُبَابٌ : Фалон киши пашшадир, дейилади. ذَبَبْتُ عَنْ فُلاَنٍ : Фалон кишидан пашша ҳайдадим. مِذَبَّة : Пашша ҳайдагич. Кейинчалик истиора йўли билан ذَبّ сўзи умумий маънода ҳайдаш/тўсиш маъносида ишлатилди. Бу маънода шундай дейилади: ذَبَبْتُ عَنْ فُلاَنٍ Фалон кишини ҳимоя қилдим; ذُبَّ اْلبَعِيرُ : Туянинг қулоғига пашша кирди. Бу сўзнинг шакли, - زُكِمَ [тумов бўлди] каби - касаллик исмлари каби ясалган. بَعِيرٌ مَذْبُوبٌ : Ориқ туя. ذَبَّ جِسْمُهُ : Туя ориқлади, худди пашшадек бўлди; ёки қиличнинг дами каби бўлди.
ذَبْذَبَة : Осилган нарсанинг ҳаракатидан чиққан товушнинг ҳикоясидир/баёнидир. Кейинчалик истиора йўли билан ҳар турли титраш ва ҳаракат маъносида ишлатиладиган бўлди. Аллоҳ буюради: مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ Икки орада иккиланиб турадилар (4/Нисо 143). Яъни улар қарорсиздирлар; гоҳ мўъминларга, гоҳ эса кофирларга юзланадилар. Шоир шундай дейди:
تَرَى كُلَّ مَلْكٍ دُونَهَا يَتَذَبْذَبُ -167
167- Кўрасан, ҳар подшоҳни, унинг остида саросималаниб турганини.
ذَبَّبْنَا إِبَلَنَا : Туяларимизни чайқалтириб, тез суръатда ҳайдадик. Шоир шундай дейди:
يُذَبِّبُ وِرْدٌ عَلَى إِثْرِهِ -168
168- Унинг изидан бир туя тез кетмоқда.