ي م ن
Й-м-н
يَمِين : сўзининг асли — бизга маълум бўлган ўнг қўл деганидир. Унинг Аллоҳнинг сифати сифатида ишлатилиши, худди Аллоҳ ҳақида «қўл» сўзининг ишлатилиши кабидир (39/Зумар 67). Бу ерда, хусусан, يَمِين сўзи وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَاْلآَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ Улар Аллоҳни Ўзига лойиқ тарзда қадрламадилар. Ҳолбуки, бутун Ер қиёмат куни Унинг сиқимидадир. Осмонлар ҳам Унинг ўнг қўлига йиғилгандир (39/Зумар 67) оятида қўлланилган ўринда эса, Ернинг Унинг сиқимида эканлигининг зикр этилишидаги ҳикматни изоҳлаш — бундан кейин ёзишни ният қилган китобимиз доирасига киради.
قَالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ Улар: «Сизлар бизга (қутлуғ кўриниб) ўнг томондан келар эдингиз», – дейдилар (37/Соффат 28). Яъни, ҳақ келадиган томондан бизга келиб, бизни ундан оздирар эдингиз. لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ Уни ўнг қўлидан тутиб олар эдик (69/Ҳаққо 45). Яъни, биз уни бундан тўсиб, ўзини бартараф этар эдик. Оятда зикр этилган жазолаш — ўнг қўл билан тутиш/ушлаш шаклида келтирилган. Худди фалончининг қўлидан тут-да, у ҳажвдан узоқ турсин деган сўздаги кабидир.
Баъзилар эса оятнинг маъноси: «Биз уни энг муҳим аъзоларидан ва энг қимматли қобилиятидан тутиб, уни бундан воз кечтирамиз», дейди.
Аллоҳ таолонинг: وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ Ўнг томон эгалари, недир у ўнг томон эгалари! (56/Воқеа 27) сўзи саодат ва баракаларга мазҳар бўлган кишиларни англатади. Бу эса одамларнинг одатда яхшилик ва баракани ўнг билан, ёмонлик ва шумликни чап билан ифодалашлари асосида айтилгандир. يَمِين сўзи айни пайтда барака ва саодат маъносида ҳам ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ Агар у ўнг томон эгаларидан бўлса, (56/Воқеа 90) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ Сенга ўнг томон эгаларидан салом! (56/Воқеа 91) сўзи ҳам шу маънодадир.
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِاْليَمِينِ -478
478- Шараф учун бир байроқ кўтарилганда
Аробий [қабиласи] уни севинч билан тутади.
Қасам ичишда ишлатиладиган يَمِين (ўнг қўл) сўзи, қўлнинг истиора йўли билан қўлланилишидир. Бу — аҳдлашувчи, қасам ичувчи ва шу каби кишиларнинг ўнг қўлларини ишлатишлари сабаблидир. Аллоҳ буюради: أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ Ёки сизларнинг қўлингизда Биз томонимиздан берилган, қиёмат кунигача амал қиладиган қатъий қасамлар борми? (68/Қалам 39); وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ Бошқалар, агар сен уларга ҳақиқатан буюрсанг, албатта, жиҳодга чиқишлари ҳақида, энг оғир қасамлари билан Аллоҳга қасам ичдилар (24/Нур 53); لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ Аллоҳ сизларни қасамларингизда билмасдан ичган қасамларингиз учун жавобгар тутмайди, (2/Бақара 225); وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ Агар аҳдлашганларидан сўнг қасамларини бузсалар ва динингизга таъна тошини отсалар, у куфр етакчиларини дарҳол ўлдиринглар. Чунки уларнинг қасамлари йўқдир. Шояд, воз кечарлар (9/Тавба 12).
Арабларнинг يَمِينُ اللهِ ибораси — қасам сўзининг Аллоҳ номига музоф бўлиши — қасам Аллоҳнинг номи билан ичилишини англатади.
Худди шунингдек, مَوْلَى الْيَمِينِ ибораси — кишининг ўзи билан озодлик аҳдномасини тузган қули маъносидадир. Арабларнинг مِلْكُ يَمِينِي ибораси, «қўлимда» маъносини англатувчи فِي يَدِي сўзидан кўра таъсирлироқ ва балоғатлироқ/кучлироқ ифодадир.
Шу боис Аллоҳ таоло: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا Қўлларингиз остида бўлганлардан мукотаба тузишни истайдиганлар билан, агар уларда бир яхшилик кўрсангиз, мукотаба тузинглар (24/Нур 33) деб буюрган.
Пайғамбар (сав) ҳам: اَلْحَجَرُ اْلأسْوَدُ يَمِينُ اللهِ Ҳажарул Асвад — Аллоҳнинг ўнг қўлидир. Яъни, Ҳажарул Асвад воситасида Аллоҳга яқинлаштирувчи саодат қўлга киритилади.
يَمِين сўзидан, яхшилик/барака маъносини англатувчи يُمْن сўзи ясалган. Шу маънода هُوَ مَيْمُونُ النَّقِيبَةِ у феъли дуруст кишидир ибораси ишлатилади.
مَيْمَنَة эса ўнг томон деганидир.
قَالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ Улар: «Сизлар бизга (қутлуғ кўриниб) ўнг томондан келар эдингиз», – дейдилар (37/Соффат 28). Яъни, ҳақ келадиган томондан бизга келиб, бизни ундан оздирар эдингиз. لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ Уни ўнг қўлидан тутиб олар эдик (69/Ҳаққо 45). Яъни, биз уни бундан тўсиб, ўзини бартараф этар эдик. Оятда зикр этилган жазолаш — ўнг қўл билан тутиш/ушлаш шаклида келтирилган. Худди фалончининг қўлидан тут-да, у ҳажвдан узоқ турсин деган сўздаги кабидир.
Баъзилар эса оятнинг маъноси: «Биз уни энг муҳим аъзоларидан ва энг қимматли қобилиятидан тутиб, уни бундан воз кечтирамиз», дейди.
Аллоҳ таолонинг: وَأَصْحَابُ الْيَمِينِ مَا أَصْحَابُ الْيَمِينِ Ўнг томон эгалари, недир у ўнг томон эгалари! (56/Воқеа 27) сўзи саодат ва баракаларга мазҳар бўлган кишиларни англатади. Бу эса одамларнинг одатда яхшилик ва баракани ўнг билан, ёмонлик ва шумликни чап билан ифодалашлари асосида айтилгандир. يَمِين сўзи айни пайтда барака ва саодат маъносида ҳам ишлатилади. Аллоҳ таолонинг: وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ Агар у ўнг томон эгаларидан бўлса, (56/Воқеа 90) فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ Сенга ўнг томон эгаларидан салом! (56/Воқеа 91) сўзи ҳам шу маънодадир.
إِذَا مَا رَايَةٌ رُفِعَتْ لِمَجْدٍ تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِاْليَمِينِ -478
478- Шараф учун бир байроқ кўтарилганда
Аробий [қабиласи] уни севинч билан тутади.
Қасам ичишда ишлатиладиган يَمِين (ўнг қўл) сўзи, қўлнинг истиора йўли билан қўлланилишидир. Бу — аҳдлашувчи, қасам ичувчи ва шу каби кишиларнинг ўнг қўлларини ишлатишлари сабаблидир. Аллоҳ буюради: أَمْ لَكُمْ أَيْمَانٌ عَلَيْنَا بَالِغَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ Ёки сизларнинг қўлингизда Биз томонимиздан берилган, қиёмат кунигача амал қиладиган қатъий қасамлар борми? (68/Қалам 39); وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ Бошқалар, агар сен уларга ҳақиқатан буюрсанг, албатта, жиҳодга чиқишлари ҳақида, энг оғир қасамлари билан Аллоҳга қасам ичдилар (24/Нур 53); لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ Аллоҳ сизларни қасамларингизда билмасдан ичган қасамларингиз учун жавобгар тутмайди, (2/Бақара 225); وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ Агар аҳдлашганларидан сўнг қасамларини бузсалар ва динингизга таъна тошини отсалар, у куфр етакчиларини дарҳол ўлдиринглар. Чунки уларнинг қасамлари йўқдир. Шояд, воз кечарлар (9/Тавба 12).
Арабларнинг يَمِينُ اللهِ ибораси — қасам сўзининг Аллоҳ номига музоф бўлиши — қасам Аллоҳнинг номи билан ичилишини англатади.
Худди шунингдек, مَوْلَى الْيَمِينِ ибораси — кишининг ўзи билан озодлик аҳдномасини тузган қули маъносидадир. Арабларнинг مِلْكُ يَمِينِي ибораси, «қўлимда» маъносини англатувчи فِي يَدِي сўзидан кўра таъсирлироқ ва балоғатлироқ/кучлироқ ифодадир.
Шу боис Аллоҳ таоло: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا Қўлларингиз остида бўлганлардан мукотаба тузишни истайдиганлар билан, агар уларда бир яхшилик кўрсангиз, мукотаба тузинглар (24/Нур 33) деб буюрган.
Пайғамбар (сав) ҳам: اَلْحَجَرُ اْلأسْوَدُ يَمِينُ اللهِ Ҳажарул Асвад — Аллоҳнинг ўнг қўлидир. Яъни, Ҳажарул Асвад воситасида Аллоҳга яқинлаштирувчи саодат қўлга киритилади.
يَمِين сўзидан, яхшилик/барака маъносини англатувчи يُمْن сўзи ясалган. Шу маънода هُوَ مَيْمُونُ النَّقِيبَةِ у феъли дуруст кишидир ибораси ишлатилади.
مَيْمَنَة эса ўнг томон деганидир.