ه ب ط
Ҳ-б-т
هُبُوط : Кучланиб бир нарсани думалатишдир. Тошни думалатиш каби. Фатҳа билан бўлган هَبُوط эса, қиялик, тушиш маъносидадир. Бу ўзакдан шундай дейилади: هَبَطْتُ أَنَا ва وهَبَطْتُ غَيْرِي Мен тушдим, Бошқасини туширдим. Феълнинг лозими ва мутааддийси бир хил ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ……. шундайлари ҳам борки, Аллоҳдан қўрққанидан думалаб қулайди. (2/Бақара 74).
Феъл сифатида هَبَطْتُ وهَبَطْتُهُ هَبْطًا шаклида ишлатилади. Инсон учун ишлатилган هُبُوط тушунчаси, уни камситишни англатади. إِنْزَال эса, бундай эмас. Чунки Аллоҳ таоло шарафли эканликларига эътибор қаратган фаришталар, Қуръон, ёмғир ва шу каби баъзи нарсалар ҳақида ҳам бу феълни ишлатган.
هُبُوط эса, туширмоқ ва пасайтирмоқ маъноси кўзда тутилганда зикр қилинган: وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ……Бир-бирингизга душман бўлган ҳолда тушинглар, дедик (2/Бақара 36); قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا Буюрди: Ундай бўлса, у ердан туш, у ерда такаббурлик қилиш сен учун эмасдир (7/Аъроф 13).
Аллоҳ таолонинг: قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَاسَأَلْتُمْ Сиз: Хайрли бўлган нарсани паст нарсага алмаштиришни хоҳлайсизларми? Бирор шаҳарга тушинг, ана ўшанда сиз сўраган нарсаларингиз албатта бўлади (2/Бақара 61) деган сўзидаги فَإِنَّ لَكُمْ مَاسَأَلْتُمْ сўзида ҳурмат кўрсатиш ва улуғлаш йўқ. Чунки Аллоҳ таоло кетидан шундай буюради: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ Уларнинг устига хорлик ва зорлик тамғаси урилди ва ниҳоят Аллоҳдан бир ғазабга дучор бўлдилар (2/Бақара 61).
Аллоҳ таоло яна буюради: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ Уларга дедик: Ҳаммангиз ундан тушинглар. Мен тарафимдан сизга бир ҳидоят раҳбари келганда, ким ўша ҳидоятчимнинг изидан юрса, уларга ҳеч қандай хавф йўқдир, улар маҳзун ҳам бўлмайдилар (2/Бақара 38).
هَبَطَ اْلمَرَضُ لَحْمَ اْلعَلِيلِ Касаллик беморнинг гўштини туширди, яъни: Уни озғин қилди, вазнини камайтирди.
هَبِيط эса, урғочи туя ва шу каби ҳайвонларнинг етарли овқатланмаслик ва парвариш қилинмаслик туфайли озиб кетганларига айтилади.
Феъл сифатида هَبَطْتُ وهَبَطْتُهُ هَبْطًا шаклида ишлатилади. Инсон учун ишлатилган هُبُوط тушунчаси, уни камситишни англатади. إِنْزَال эса, бундай эмас. Чунки Аллоҳ таоло шарафли эканликларига эътибор қаратган фаришталар, Қуръон, ёмғир ва шу каби баъзи нарсалар ҳақида ҳам бу феълни ишлатган.
هُبُوط эса, туширмоқ ва пасайтирмоқ маъноси кўзда тутилганда зикр қилинган: وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ……Бир-бирингизга душман бўлган ҳолда тушинглар, дедик (2/Бақара 36); قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا Буюрди: Ундай бўлса, у ердан туш, у ерда такаббурлик қилиш сен учун эмасдир (7/Аъроф 13).
Аллоҳ таолонинг: قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَاسَأَلْتُمْ Сиз: Хайрли бўлган нарсани паст нарсага алмаштиришни хоҳлайсизларми? Бирор шаҳарга тушинг, ана ўшанда сиз сўраган нарсаларингиз албатта бўлади (2/Бақара 61) деган сўзидаги فَإِنَّ لَكُمْ مَاسَأَلْتُمْ сўзида ҳурмат кўрсатиш ва улуғлаш йўқ. Чунки Аллоҳ таоло кетидан шундай буюради: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ Уларнинг устига хорлик ва зорлик тамғаси урилди ва ниҳоят Аллоҳдан бир ғазабга дучор бўлдилар (2/Бақара 61).
Аллоҳ таоло яна буюради: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ Уларга дедик: Ҳаммангиз ундан тушинглар. Мен тарафимдан сизга бир ҳидоят раҳбари келганда, ким ўша ҳидоятчимнинг изидан юрса, уларга ҳеч қандай хавф йўқдир, улар маҳзун ҳам бўлмайдилар (2/Бақара 38).
هَبَطَ اْلمَرَضُ لَحْمَ اْلعَلِيلِ Касаллик беморнинг гўштини туширди, яъни: Уни озғин қилди, вазнини камайтирди.
هَبِيط эса, урғочи туя ва шу каби ҳайвонларнинг етарли овқатланмаслик ва парвариш қилинмаслик туфайли озиб кетганларига айтилади.