ض ر ر

ضُرّ : Ёмон ҳолатдир. Бу ё илм, фазилат ва иффатнинг камлиги сабабли кишининг ўз нафсида юз беради; ё аъзоларининг йўқлиги ва нуқсонлари каби кишининг баданида бўлади. Ёки мол ва мансаб камчилиги каби зоҳирий бир ҳолатда бўлади. فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ : Ундаги заҳматни кетказдик (21/Анбиё 84) ояти юқорида зикр этилган ҳар уч ҳолат учун ҳам бўлиши мумкин. وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ : Инсонга бир зарар етганда (10/Юнус 12); فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ : Биз ундан зарарини кетказсак, гўё унга етган бир зарардан ўтиб, Бизга дуо қилмагандек кетаверади (10/Юнус 12). ضَرَّهُ ضُرًّا : Унга бир зарар етказди. لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى : Улар сизларга озордан бошқа ҳеч қандай зарар етказа олмаслар (3/Оли Имрон 111) ояти, мўминларнинг эътиборини аҳли китоб томонидан уларга етадиган зарарнинг камлигига қаратмоқда ва бошларига келадиган зарарга қарши уларга ишонч бермоқда. Бу худди мана бу оятларга ўхшайди: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا : Агар сабр қилсангиз ва Аллоҳдан қўрқсангиз, уларнинг макри сизларга ҳеч қандай зарар етказа олмас (3/Оли Имрон 120); وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ : Шайтон, Аллоҳнинг изнисиз, мўминларга ҳеч қандай зарар етказа олмас (58/Мужодала 10); وَمَا (2/Бақара 102). (22/Ҳаж 13). Бу икки оятнинг биринчисида, билиб ва хоҳлаб юз берадиган зарар ва манфаат кўзда тутилган. Оят, Аллоҳдан бошқа сиғиниладиган нарса жонсиз бир мавжудот бўлгани сабабли на зарар, на манфаатни қасд қила олмаслигига ишора қилади. Иккинчи оятда эса, Аллоҳдан бошқа сиғиниладиган илоҳдан ёрдам сўрашдан ва унга сиғинишдан келиб чиқадиган нарса кўзда тутилган; унинг қасди билан ундан юз берадиган нарса эмас. (25/Фурқон 3). : (65/Талоқ 6); (2/Бақара 231). (31/Луқмон 24). (5/Моида 3). (27/Намл 62) ояти ҳар икки мажбурлаш турини ҳам қамраб олади. Зарурий нарса ҳам уч қисмга бўлинади: 1- Хоҳлаб эмас, мажбурлаш билан бўлган: Кучли эсган шамол тебратган дарахт каби. 2- Усиз яшаб бўлмайдиган нарса: Баданнинг мавжудлигини сақлаш борасида инсон учун зарур бўлган озуқа каби. 3- Акси имконсиз бўлган нарса: Масалан шундай дейиш каби: Бир жисмнинг айни вақтда икки алоҳида жойда бўлиши зарурий равишда имконсиздир.