ض ر ب
З-р-б
ضَرْب : Бир нарсани бошқа бир нарсага уриш. Дарбнинг турлича тасаввур қилиниши сабабли, унинг талқинлари орасида ҳам фарқлар пайдо бўлган. Бирор нарсага қўл, таёқ, қилич ва шунга ўхшаш нарсалар билан уриш каби. Аллоҳ буюради: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ : Уринг бўйинларининг устига, уринг уларнинг барча бармоқларига (8/Анфол 12); فَضَرْبَ الرِّقَابِ : Бўйинларига уринг (47/Муҳаммад 4); فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا : Сигирнинг бир бўлаги билан унга уринг дедик (2/Бақара 73); وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ : Қавми ундан сув сўраганида, Мусога: Асонг билан тошга ур! деб ваҳий қилдик (7/Аъроф 160); فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ : Уларнинг устига юриб бориб, куч билан урди (37/Соффат 93); فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ : Фаришталар уларнинг юзлари ва орқаларига уриб жонларини олаётган пайтда, ҳоллари қандай бўлади? (47/Муҳаммад 27).
ضَرْبُ اْلأَرْضِ بِالْمَطَرِ : Ерга ёмғирнинг тушиши. Болғанинг зарбаси нуқтаи назаридан; ضَرْبُ الدَّرَاهِمِ /пул зарб қилиш, дейилади. Пулдаги муҳр таъсири эътибори билан ҳам бу амалга طَبْع дейилади. Хулқ/характер ҳам шунга ўхшатилиб, унга ضَرِيبَة ва طَبِيعَة дейилади. اَلضَّرْبُ فِي اْلأرْضِ : Ер юзида юриш ва оёқлар билан унга уриш маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ : Ер юзида сафарга чиққан пайтингизда (4/Нисо 101); يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا : Эй мўминлар, сафарга чиққан ёки жангга қатнашган биродарлари ҳақида: Агар улар бизнинг олдимизда бўлганларида, ўлмас ва ўлдирилмас эдилар, деган кофирлар каби бўлманглар (3/Оли Имрон 156); لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ : Садақаларингизни, ўзларини Аллоҳ йўлига бағишлаб, ер юзида юришга кучи етмайдиган камбағалларга беринг (2/Бақара 273); وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى : Дарҳақиқат, Биз Мусога: Бандаларим билан бирга кечаси йўлга чиқ ва сизга етиб олинишидан қўрқмасдан ва (ғарқ бўлишдан) хавотир олмасдан, уларга денгизда қуруқ бир йўл оч, деб ваҳий юборган эдик (20/Тоҳо 77).
Болға билан уришга ўхшатилиб; ضَرَبَ الْفَحْلُ اَلنَّاقَةَ /Эркак туя урғочи туяни уруғлантирди/у билан жуфтлашди, дейилади; худди болға билан уришга ўхшатилиб, طَرَقَ الْفَحْلُ اَلنَّاقَةَ дейилгани каби. ضَرْبُ الْخَيْمَةِ : Чодирнинг қозиқларини болға билан қоқиш. Чодирга ўхшатилиб шундай буюрилади: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا : Қаерда бўлмасинлар; уларнинг устига хорлик урилди (3/Оли Имрон 112); яъни чодир ўз остидагиларни ёпгани каби, хорлик ҳам уларни ўраб олди. Ушбу оят ибораси ҳам худди шу маънодадир: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ : Уларнинг устига мискинлик урилди (3/Оли Имрон 112). Бу маънодан истиора йўли билан ҳам шундай буюрилади: فَضَرَبْنَا عَلَى آَذَانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَدًا : Шунинг устига, ғорда йиллар давомида қулоқлари узра урдик (18/Каҳф 11); فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ : Уларнинг ораларига дарвозали бир девор урилади (57/Ҳадид 13).
ضَرْبُ الْعُودِ وِالنَّايِ وَالْبُوقِ /Уд, най ва карнай чалиш; булар нафас билан чалинади. ضَرْبُ اللَّبِنِ : /Хом ғишт қуйиш; (тупроқни) бир-бирига аралаштириш билан бўлади. ضَرْبُ الدَّرَاهِمِ /Пул зарб қилиш маъносидан келган; ضَرْبُ الْمَثَلِ /мисол келтириш, бошқасида таъсири намоён бўладиган бир нарсани зикр қилишдир. Аллоҳ буюради: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا : Аллоҳ бир мисол келтирди (39/Зумар 29); وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ : Уларга икки кишининг мисолини келтир (18/Каҳф 32); ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ : Аллоҳ сизларга ўзингиздан бир мисол келтирди (30/Рум 28); وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآَنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ : Дарҳақиқат, Биз ушбу Қуръонда одамлар учун ҳар турли мисол келтирдик (30/Рум 58); وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ : Марям ўғли Исо бир мисол сифатида келтирилганда, қавминг дарҳол қичқира бошладилар (43/Зухруф 57); مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا : Бу мисолни фақат сен билан тортишиш учун ўртага ташладилар (43/Зухруф 58); وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا : Уларга дунё ҳаётининг мисолини келтир (18/Каҳф 45); أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا أَنْ كُنْتُمْ قَوْمًا مُسْرِفِينَ : Ҳаддан ошган қавм бўлганингиз учун, кечиримлилик кўрсатиб/юз ўгириб, илоҳий хабарни сизга етказишдан воз кечайликми? (43/Зухруф 5).
مُضَارَبَة : Бир турдаги шерикликдир. مُضَرَّبَة : Тикиш билан кўп марта урилган нарса. تَضْرِيب : Рағбатлантириш. Гўё у, ер юзида узоқлашиш бўлган дарбга бир рағбатдир. اِضْطِرَاب : Турли томонларга кўп бориш. Бу сўз اَلضَّرْبُ فِي اْلأَرْضِ /Ер юзида юриш, сўзидан келади. اِسْتِضْرَابُ النَّاقَةِ : Урғочи туянинг эркак туяни жуфтлашишга даъват қилиши.
ضَرْبُ اْلأَرْضِ بِالْمَطَرِ : Ерга ёмғирнинг тушиши. Болғанинг зарбаси нуқтаи назаридан; ضَرْبُ الدَّرَاهِمِ /пул зарб қилиш, дейилади. Пулдаги муҳр таъсири эътибори билан ҳам бу амалга طَبْع дейилади. Хулқ/характер ҳам шунга ўхшатилиб, унга ضَرِيبَة ва طَبِيعَة дейилади. اَلضَّرْبُ فِي اْلأرْضِ : Ер юзида юриш ва оёқлар билан унга уриш маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ : Ер юзида сафарга чиққан пайтингизда (4/Нисо 101); يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا : Эй мўминлар, сафарга чиққан ёки жангга қатнашган биродарлари ҳақида: Агар улар бизнинг олдимизда бўлганларида, ўлмас ва ўлдирилмас эдилар, деган кофирлар каби бўлманглар (3/Оли Имрон 156); لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ : Садақаларингизни, ўзларини Аллоҳ йўлига бағишлаб, ер юзида юришга кучи етмайдиган камбағалларга беринг (2/Бақара 273); وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى : Дарҳақиқат, Биз Мусога: Бандаларим билан бирга кечаси йўлга чиқ ва сизга етиб олинишидан қўрқмасдан ва (ғарқ бўлишдан) хавотир олмасдан, уларга денгизда қуруқ бир йўл оч, деб ваҳий юборган эдик (20/Тоҳо 77).
Болға билан уришга ўхшатилиб; ضَرَبَ الْفَحْلُ اَلنَّاقَةَ /Эркак туя урғочи туяни уруғлантирди/у билан жуфтлашди, дейилади; худди болға билан уришга ўхшатилиб, طَرَقَ الْفَحْلُ اَلنَّاقَةَ дейилгани каби. ضَرْبُ الْخَيْمَةِ : Чодирнинг қозиқларини болға билан қоқиш. Чодирга ўхшатилиб шундай буюрилади: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا : Қаерда бўлмасинлар; уларнинг устига хорлик урилди (3/Оли Имрон 112); яъни чодир ўз остидагиларни ёпгани каби, хорлик ҳам уларни ўраб олди. Ушбу оят ибораси ҳам худди шу маънодадир: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ : Уларнинг устига мискинлик урилди (3/Оли Имрон 112). Бу маънодан истиора йўли билан ҳам шундай буюрилади: فَضَرَبْنَا عَلَى آَذَانِهِمْ فِي الْكَهْفِ سِنِينَ عَدَدًا : Шунинг устига, ғорда йиллар давомида қулоқлари узра урдик (18/Каҳф 11); فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ : Уларнинг ораларига дарвозали бир девор урилади (57/Ҳадид 13).
ضَرْبُ الْعُودِ وِالنَّايِ وَالْبُوقِ /Уд, най ва карнай чалиш; булар нафас билан чалинади. ضَرْبُ اللَّبِنِ : /Хом ғишт қуйиш; (тупроқни) бир-бирига аралаштириш билан бўлади. ضَرْبُ الدَّرَاهِمِ /Пул зарб қилиш маъносидан келган; ضَرْبُ الْمَثَلِ /мисол келтириш, бошқасида таъсири намоён бўладиган бир нарсани зикр қилишдир. Аллоҳ буюради: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا : Аллоҳ бир мисол келтирди (39/Зумар 29); وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ : Уларга икки кишининг мисолини келтир (18/Каҳф 32); ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ : Аллоҳ сизларга ўзингиздан бир мисол келтирди (30/Рум 28); وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآَنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ : Дарҳақиқат, Биз ушбу Қуръонда одамлар учун ҳар турли мисол келтирдик (30/Рум 58); وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ : Марям ўғли Исо бир мисол сифатида келтирилганда, қавминг дарҳол қичқира бошладилар (43/Зухруф 57); مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا : Бу мисолни фақат сен билан тортишиш учун ўртага ташладилар (43/Зухруф 58); وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا : Уларга дунё ҳаётининг мисолини келтир (18/Каҳф 45); أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا أَنْ كُنْتُمْ قَوْمًا مُسْرِفِينَ : Ҳаддан ошган қавм бўлганингиз учун, кечиримлилик кўрсатиб/юз ўгириб, илоҳий хабарни сизга етказишдан воз кечайликми? (43/Зухруф 5).
مُضَارَبَة : Бир турдаги шерикликдир. مُضَرَّبَة : Тикиш билан кўп марта урилган нарса. تَضْرِيب : Рағбатлантириш. Гўё у, ер юзида узоқлашиш бўлган дарбга бир рағбатдир. اِضْطِرَاب : Турли томонларга кўп бориш. Бу сўз اَلضَّرْبُ فِي اْلأَرْضِ /Ер юзида юриш, сўзидан келади. اِسْتِضْرَابُ النَّاقَةِ : Урғочи туянинг эркак туяни жуфтлашишга даъват қилиши.