ث ق ل

ثِقل ва خِفَّة бир-бирининг муқобили/зиддидир. Тортиладиган ёки ўлчанадиган ҳар нарсанинг оғир келадиганига ثَقِيل деб ном берилади. Асли — жисмлар учун ишлатилишидир, лекин маънолар учун ҳам ишлатилиши учрайди. Қарз ва гуноҳ уни оғирлаштирди деганини англатувчи أَثْقَلَهُ الغُرْمُ وَالْوِزْرُ дейилиши каби. Аллоҳ буюради: أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْراً فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ Ёки сен улардан ҳақ сўрамоқдасан-у, улар оғир тўлов остида қолмоқдаларми? (52/Тур 40).
Инсон учун ишлатиладиган ثَقِيل сўзи баъзан ёмонлаш учун қўлланади; урфда унинг бу маъноси кўпроқ тарқалган, баъзан эса мақташ учун ишлатилиши ҳам учрайди. Шоирнинг мана бу сўзи каби:
تَخِفُّ اْلأرْضُ إذَا مَا زِلْتَ عَنْهَا *** وَتًبْقَى مَا بَقَيْتَ بِهَا ثَقِيلاً
حَلَلْتَ بِمُسْتَقَرِّ اْلعِزِّ مِنْهَا *** فَتَمْنَعُ جَانِبَيْهَا أنْ تَمِيلاَ
81- Сен кетиб қолсанг, ер енгил тортади
Сен унда турар экансан, унинг оғирлиги давом этади.
82- Унинг энг юксак жойини эгаллагансан
Ҳар икки томонининг ҳам оғишига йўл қўймайсан.
فِي أُذُنِهِ ثِقَل қулоғида оғирлик бор, яхши эшитмайди деганидир. فِي أُذُنِهِ خِفَّةٌ қулоғида енгиллик бор, дейилиши жуда яхши эшитади деган маънони билдиради. Бу гўё ўзига йўналтирилган нарсани қабул қилишда оғирлик қилаётганга ўхшайди. Сўз яхши эшитилмаганда ثَقُلَ الْقَوْلُ дейилади. Шунинг учун қиёмат кунининг сифати ҳақида шундай дейилган: ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ Осмонлару Ерга оғир келадиган бу ҳодиса (7/Аъроф 187); وَأَخْرَجَتِ اْلأَرْضُ أَثْقَالَهَا Ер ўз юкларини чиқариб ташлаган вақтда (99/Залзала 2). Бу чиқадиган нарса унинг хазиналаридир дейилгани каби, ҳашр ва тирилиш вақтида ичидаги инсон жасадларини ташқарига чиқаришидир деб ҳам айтилган.
Аллоҳ буюради: وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلاَّ بِشِقِّ اْلأَنْفُسِ Бу ҳайвонлар сизлар оғир машаққатга чидабгина етиб бора оладиган узоқ юртларга юкларингизни кўтариб боради (16/Наҳл 7); яъни: Сизнинг оғир юкларингизни.
Аллоҳ буюради: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالاً معَ أَثْقَالِهِمْ Улар ўз юкларини ҳам, ўз юклари билан бирга бошқа юкларни ҳам кўтарадилар (29/Анкабут 13); яъни: Худди ўзларини оғирлаштирадиган ва савобдан орқада қолдирадиган гуноҳлари каби. لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلاَ سَاء مَا يَزِرُونَ Шундай қилиб, қиёмат куни ўзларининг гуноҳларини тўлалигича ва илмсизлик билан йўлдан оздирган кимсаларнинг гуноҳларидан бир қисмини бўйинларига оладилар. Огоҳ бўлинглар! Улар бўйнига олаётган юк нақадар ёмон! (16/Наҳл 25) ояти каби.
Аллоҳ таолонинг اِنْفِرُوا خِفَافاً وَثِقَالاً Сизларга енгил келса ҳам, оғир келса ҳам, албатта жангга чиқинглар (9/Тавба 41) сўзига келсак, ёш бўлсин, кекса бўлсин; камбағал бўлсин, бой бўлсин; ғурбатда бўлсин, ерли бўлсин; тиришқоқ бўлсин, дангаса бўлсин — ҳамма бу жангга чиқиши керак, деган турли қарашлар бор. Буларнинг барчаси оятнинг умумий маъносига киради. Чунки оятнинг мақсади — оғир бўлсин, енгил бўлсин, ҳар ҳолда жангга чиқишга ундашдир.
مِثْقَال эса ўзи билан тортиладиган оғирлик бирлигидир ва ثِقَل дан олингандир. Бу ҳар турли иш учун ишлатиладиган исмдир. Аллоҳ буюради: وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ Хардал донасининг оғирлигича бўлса ҳам, ўшани келтирамиз (тарозига қўямиз). Ҳисоб кўрувчилар сифатида Биз кифоямиз (21/Анбиё 47); فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً يَرَهُ Бас, ким зарра оғирлигича яхшилик қилган бўлса, уни кўради; ким зарра оғирлигича ёмонлик қилган бўлса, уни кўради (99/Залзала 7-8); فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ Кимнинг тортилганлари оғир келса, у хушнуд ҳаёт ичида бўлади (101/Қориъа 6-7). Бу яхшиликларнинг кўплигига ишорадир. Аллоҳ таолонинг: وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ Кимнинг тортилганлари енгил келса (101/Қориъа 8) сўзи эса яхшиликларнинг озлигига ишорадир.
ثَقِيل оғир ва خَفِيف енгил сўзлари икки хил тарзда ишлатилади:
Бири — музояфа йўли билан: бу бир нарсанинг оғирлиги ёки енгиллиги фақат бошқасига нисбатан айтилишидир. Шунинг учун бир нарсани ўзидан оғирроғи билан қиёсланганда енгил, ўзидан енгилроғи билан қиёсланганда эса оғир деб ҳисоблаш тўғри бўлади. Ҳозиргина ўтган оят ишора қилган нарса ҳам шудир.
Иккинчиси — тош, шағал каби пастга тортадиган жисмлар учун оғир; олов ва тутун каби юқорига интиладиган нарсалар учун эса енгил сўзининг ишлатилишидир. اثَّاقَلْتُمْ إِلَى اْلأَرْضِ ерга ёпишиб қолдингиз (9/Тавба 38) оятида келган оғирлик ҳам шу турдаги оғирликдир.