ع ب د
А-б-д
عُبُودِيَة : Хорлик изҳор қилмоқ, бўйсунмоқ. عِبَادَة шакли ундан кўра муболағалироқдир; чунки бу — хорлик изҳор қилишнинг сўнгги нуқтасидир. Ибодат қилинишга эса фақат энг буюк марҳамат эгаси бўлган Зотгина ҳақлидир — У эса Аллоҳ таолодир. Шунинг учун бундай буюрилади: وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا : Роббингиз, фақат Ўзигагина ибодат қилишларингизни ва ота-онага яхшилик қилишни амр қилди (17/Исро 23).
Ибодат икки қисмга бўлинади:
1- Мажбуран қилдириладиган ибодат. Бу худди сажда мавзусида зикр қилганимиздек.
2- Ихтиёрий равишда қилинадиган ибодат. Бу эса ақл эгаларининг қиладиган ишидир. Оятларда буюрилган ушбу турдаги ибодат мана буларнинг ўхшашларидир: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ : Эй одамлар! Сизларни ва сизлардан олдингиларни яратган Роббингизга ибодат қилинглар (2/Бақара 21); وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا : Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар (4/Нисо 36).
عَبْد /Банда сўзи ҳам тўрт хил маънога келади:
1- Шариат ҳукми билан бўлган абд/қул. Бу — олиниб-сотилиши мумкин бўлган инсондир. Қуйидаги оятлар шу маънодадир: وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ : Қулга (Қулга) эвазига қул (2/Бақара 178); ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا : Аллоҳ ҳеч нарсага кучи етмайдиган, бошқанинг мулки бўлган бир қул билан, Ўзи унга чиройли ризқ ато этган ва у ўша ризқдан яширин ва ошкора эҳсон қиладиган (ҳур) бир инсонни мисол келтирди (16/Наҳл 75).
2- Яратилиш билан бўлган банда. Бу эса фақат Аллоҳга хосдир. Қуйидаги оятда қасд қилинган нарса шудир: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آَتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا : Осмонлар ва Ердаги Раҳмон ҳузурига қул бўлиб келмайдиган ҳеч бир кимса йўқдир (19/Марям 93).
3- Ибодат ва хизмат билан бўлган абд. Инсонлар бу борада икки қисмга бўлинадилар:
а- Аллоҳга холис/самимий тарзда банда бўлган. Қуйидаги оятларда қасд қилинган шудир: وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ : Бандамиз Айюбни ҳам эсланг (38/Сод 41); إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا : Нуҳ кўп шукр қилувчи бир банда эди (17/Исро 3); تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا : Оламларга огоҳлантирувчи бўлиши учун бандаси Муҳаммадга Фурқонни нозил қилган (Аллоҳ) нақадар улуғдир (25/Фурқон 1); الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ : Бандасига Китобни нозил қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин (18/Каҳф 1); إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ : Сенга эргашган гумроҳлардан бошқа, бандаларим устидан сен учун ҳеч қандай ҳукмронлик йўқ (15/Ҳижр 42); مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ : Ҳеч бир инсонга ярашмайдики, Аллоҳ унга китоб, ҳукм (ҳикмат) ва пайғамбарликни берса-ю, сўнг одамларга: «Аллоҳни қўйиб, менга бандалар бўлинглар», деб айтса (3/Оли Имрон 79); إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ : Фақат уларнинг ичидан ихлосли бандаларинг бундан мустаснодир (15/Ҳижр 40); جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ : Раҳмоннинг бандаларига ғайбдан/кўрсатмасдан ваъда қилган Адн жаннатларига (кирадилар) (19/Марям 61); وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا : Раҳмоннинг бандалари ер юзида камтарлик билан юрадилар (25/Фурқон 63); فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا : Бандаларимни кечаси йўлга олиб чиқ (44/Духон 23); فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا : Иккиси, бандаларимиздан бирини топдилар (18/Каҳф 65).
б- Дунё ва дунё молига қул бўлган. Бу эса дунё хизматига ва уни кузатишга ўзини бағишлаган кишидир. Пайғамбар (сав) ҳам ушбу сўзлари билан шуни қасд қилмоқдалар: تَعِسَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ، تَعِسَ عَبْدُ الدِّينَارِ : Дирҳамнинг қули ҳалок бўлсин, динорнинг қули ҳалок бўлсин. Шу маънода бундай дейилиши мумкин: Ҳар бир инсон Аллоҳнинг абд'и эмас. Чунки бу ҳолатдаги عَبْد сўзи, عَابِد /ибодат қилувчи, маъносидадир. Лекин عَبْد шакли, عَابِد шаклидан кўра муболағалироқдир. Аслида барча инсонлар Аллоҳнинг абдларидир/бандаларидир; бундан ташқари, барча нарса ҳам шундайдир. Лекин уларнинг бир қисми бўйсундирилиб, бир қисми эса ихтиёрий равишда банда бўлмоқда.
Қул маъносидаги عَبْد нинг кўплиги عَبِيد шаклида келади. عِبِدَّى шаклида келишини айтганлар ҳам бор. عَابِد /ибодат қилувчи маъносидаги عَبْد нинг кўплиги эса عِبَاد шаклида келади. عَبِيد шакли Аллоҳга изофа қилинганда عِبَاد шаклидан кўра кенгроқ маъноли бўлади. Шунинг учун Аллоҳ буюради: وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ : Мен бандаларга ҳеч зулм қилувчи эмасман (50/Қоф 29). Аллоҳ таоло бу оятда, на Ўзига ибодат қилувчиларга, на Ундан бошқасига ибодат қилувчи бўлган — Қуёшнинг абди, Лотнинг абди ва шунга ўхшаш деб номланган кишиларга зулм қилмаслигига эътибор қаратади.
طَرِيقٌ مُعَبَّدٌ : Босиб-янчилиб текисланган йўл. بَعِيرٌ مُعَبَّدٌ : Қатрон билан мойланган туя. عَبَّدْتُ فُلاَنًا : Фалон кишини хор қилдим, уни қул қилиб олдим. Аллоҳ буюради: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ : Ўша сен менга миннат қилаётган неъмат ҳам (аслида) Бани Исроилни ўзингга қул қилиб олганлигингдир (26/Шуъаро 22).
Ибодат икки қисмга бўлинади:
1- Мажбуран қилдириладиган ибодат. Бу худди сажда мавзусида зикр қилганимиздек.
2- Ихтиёрий равишда қилинадиган ибодат. Бу эса ақл эгаларининг қиладиган ишидир. Оятларда буюрилган ушбу турдаги ибодат мана буларнинг ўхшашларидир: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ : Эй одамлар! Сизларни ва сизлардан олдингиларни яратган Роббингизга ибодат қилинглар (2/Бақара 21); وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا : Аллоҳга ибодат қилинглар, Унга ҳеч нарсани шерик қилманглар (4/Нисо 36).
عَبْد /Банда сўзи ҳам тўрт хил маънога келади:
1- Шариат ҳукми билан бўлган абд/қул. Бу — олиниб-сотилиши мумкин бўлган инсондир. Қуйидаги оятлар шу маънодадир: وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ : Қулга (Қулга) эвазига қул (2/Бақара 178); ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا : Аллоҳ ҳеч нарсага кучи етмайдиган, бошқанинг мулки бўлган бир қул билан, Ўзи унга чиройли ризқ ато этган ва у ўша ризқдан яширин ва ошкора эҳсон қиладиган (ҳур) бир инсонни мисол келтирди (16/Наҳл 75).
2- Яратилиш билан бўлган банда. Бу эса фақат Аллоҳга хосдир. Қуйидаги оятда қасд қилинган нарса шудир: إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آَتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا : Осмонлар ва Ердаги Раҳмон ҳузурига қул бўлиб келмайдиган ҳеч бир кимса йўқдир (19/Марям 93).
3- Ибодат ва хизмат билан бўлган абд. Инсонлар бу борада икки қисмга бўлинадилар:
а- Аллоҳга холис/самимий тарзда банда бўлган. Қуйидаги оятларда қасд қилинган шудир: وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ : Бандамиз Айюбни ҳам эсланг (38/Сод 41); إِنَّهُ كَانَ عَبْدًا شَكُورًا : Нуҳ кўп шукр қилувчи бир банда эди (17/Исро 3); تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا : Оламларга огоҳлантирувчи бўлиши учун бандаси Муҳаммадга Фурқонни нозил қилган (Аллоҳ) нақадар улуғдир (25/Фурқон 1); الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ : Бандасига Китобни нозил қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин (18/Каҳф 1); إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ : Сенга эргашган гумроҳлардан бошқа, бандаларим устидан сен учун ҳеч қандай ҳукмронлик йўқ (15/Ҳижр 42); مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ : Ҳеч бир инсонга ярашмайдики, Аллоҳ унга китоб, ҳукм (ҳикмат) ва пайғамбарликни берса-ю, сўнг одамларга: «Аллоҳни қўйиб, менга бандалар бўлинглар», деб айтса (3/Оли Имрон 79); إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ : Фақат уларнинг ичидан ихлосли бандаларинг бундан мустаснодир (15/Ҳижр 40); جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ : Раҳмоннинг бандаларига ғайбдан/кўрсатмасдан ваъда қилган Адн жаннатларига (кирадилар) (19/Марям 61); وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا : Раҳмоннинг бандалари ер юзида камтарлик билан юрадилар (25/Фурқон 63); فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا : Бандаларимни кечаси йўлга олиб чиқ (44/Духон 23); فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا : Иккиси, бандаларимиздан бирини топдилар (18/Каҳф 65).
б- Дунё ва дунё молига қул бўлган. Бу эса дунё хизматига ва уни кузатишга ўзини бағишлаган кишидир. Пайғамбар (сав) ҳам ушбу сўзлари билан шуни қасд қилмоқдалар: تَعِسَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ، تَعِسَ عَبْدُ الدِّينَارِ : Дирҳамнинг қули ҳалок бўлсин, динорнинг қули ҳалок бўлсин. Шу маънода бундай дейилиши мумкин: Ҳар бир инсон Аллоҳнинг абд'и эмас. Чунки бу ҳолатдаги عَبْد сўзи, عَابِد /ибодат қилувчи, маъносидадир. Лекин عَبْد шакли, عَابِد шаклидан кўра муболағалироқдир. Аслида барча инсонлар Аллоҳнинг абдларидир/бандаларидир; бундан ташқари, барча нарса ҳам шундайдир. Лекин уларнинг бир қисми бўйсундирилиб, бир қисми эса ихтиёрий равишда банда бўлмоқда.
Қул маъносидаги عَبْد нинг кўплиги عَبِيد шаклида келади. عِبِدَّى шаклида келишини айтганлар ҳам бор. عَابِد /ибодат қилувчи маъносидаги عَبْد нинг кўплиги эса عِبَاد шаклида келади. عَبِيد шакли Аллоҳга изофа қилинганда عِبَاد шаклидан кўра кенгроқ маъноли бўлади. Шунинг учун Аллоҳ буюради: وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ : Мен бандаларга ҳеч зулм қилувчи эмасман (50/Қоф 29). Аллоҳ таоло бу оятда, на Ўзига ибодат қилувчиларга, на Ундан бошқасига ибодат қилувчи бўлган — Қуёшнинг абди, Лотнинг абди ва шунга ўхшаш деб номланган кишиларга зулм қилмаслигига эътибор қаратади.
طَرِيقٌ مُعَبَّدٌ : Босиб-янчилиб текисланган йўл. بَعِيرٌ مُعَبَّدٌ : Қатрон билан мойланган туя. عَبَّدْتُ فُلاَنًا : Фалон кишини хор қилдим, уни қул қилиб олдим. Аллоҳ буюради: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ : Ўша сен менга миннат қилаётган неъмат ҳам (аслида) Бани Исроилни ўзингга қул қилиб олганлигингдир (26/Шуъаро 22).