ر ب ب
Р-б-б
رَبّ : Асл маъноси тарбия қилиш/етиштиришдир. Бу эса, бирор нарсани камолот даражасига етгунча босқичма-босқич бино қилишдир. رَبَّهُ وَرَبَّاهُ وَرَبَّبَهُ : Уни тарбия қилди, дейилади. Бу маънода шундай дейилган: “Қурайшдан бўлган бир кишининг мени тарбия қилиши, Ҳавозин қабиласидан бўлган бир кишининг мени тарбия қилишидан кўра менга кўпроқ ёқади.”
Раб сўзи, исми фоил учун истиора қилинган бир масдардир ва ёлғиз ўзи мутлақ равишда фақат борлиқларнинг маслаҳатини ўз зиммасига олган Аллоҳ таоло учун ишлатилади. Масалан, ушбу оятда бўлгани каби: بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ : Хуш бир юрт ва кўп мағфират қилувчи Раб! (34/Сабаъ 15). Ушбу оят ҳам шу маънога ҳамл қилинади: وَلاَ يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلاَئِكَةَ وَالنِّبِيِّيْنَ أَرْبَابًا : Сизга: “Фаришталар ва пайғамбарларни раблар қилиб олинг!” деб буюрмайди (3/Оли Имрон 80); яъни илоҳлар қилиб олишингизни буюрмайди. Сиз эса уларнинг, сабабларнинг сабабчиси ва бандаларнинг маслаҳатларини ўз зиммасига олган яратувчи эканликларига ишонасиз.
Раб сўзи бошқа бир исмга изофа қилинганда эса, ҳам Аллоҳ таоло учун ҳам бошқаси учун ишлатилади: رَبِّ الْعَالَمِينَ : Оламларнинг Рабби (1/Фотиҳа 1); وَاللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ : Сизнинг ҳам Раббингиз, аввалги оталарингизнинг ҳам Рабби бўлган Аллоҳни (тарк қиляпсизми?) (37/Соффот 126).
Шунингдек, уй эгасига رَبُّ الدَّارِ /уйнинг рабби; от эгасига эса رَبُّ الْفَرَسِ /отнинг рабби, дейилади. Ушбу оятлар ҳам шу маънодадир: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ : “Раббинг ҳузурида мени эсла” деди. Аммо шайтон унга раббига уни эслатишни унуттирди (12/Юсуф 42); ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ : Раббингга қайт ва ундан сўра (12/Юсуф 50). قَالَ مَعَاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ : “Аллоҳдан паноҳ сўрайман, раббим мени гўзал бир маконга жойлаштирган” деди (12/Юсуф 23). Баъзиларга кўра Ҳазрати Юсуф бу сўзи билан Аллоҳ таолони, баъзилар эса ўзини соҳиб қилган подшоҳни назарда тутган. Аммо Ҳазрати Юсуфнинг биринчи маънони назарда тутган бўлиши унинг сўзига кўпроқ мувофиқдир.
Баъзиларга кўра رَبَّانِي , رَبَّان сўзига мансубдир. فَعْلاَن шакли эса فَعِلَ ўзагидан бино қилинади; عَطْشَانَ ва سَكْرَانَ каби. فَعَلَ ўзагидан эса кам келади; نَعْسَان шу ўзакдан бино қилинади.
Баъзиларга кўра эса رَبَّانِي , масдар бўлган رَبّ сўзига мансубдир. Бу ҳам худди ҳаким/доно киши каби илмни ислоҳ қилувчидир. Баъзилар эса бу сўзнинг رَبّ 'га мансуб эканини, аммо ушбу маънога келишини айтади: Илм билан нафсини тарбия қилувчи. Аслида бу ҳар икки маъно ҳам бир-бирини тақозо қилади; чунки илм билан нафсини тарбия қилувчи, илмни ҳам ислоҳ қилган бўлади. Илмни ислоҳ қилувчи эса нафсини ҳам у билан тарбия қилган бўлади.
Бошқа баъзилар эса бу сўзнинг Раббга; яъни Аллоҳ таолога мансуб эканини айтади. رَبَّانِيُّ , худди арабларнинг إِلَهِيٌّ / илоҳий сўзи кабидир. Бу ердаги ( ن ) ҳарфининг зиёда қилиниши, لَحْيَانِيٌّ ва جِسْمَانِيٌّ сўзларидаги зиёда кабидир. Ҳазрати Али (р.а.) шундай деган: “ أَنَا رَبَّانِيُّ هَذِهِ اْلأُمَّةِ : Мен бу умматнинг раббонийсиман [Аллоҳга мансуб бўлган бир фардман].” Кўплиги رَبَّانِيُّون шаклида келади. Аллоҳ буюради: لَوْلاَ يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَاْلأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ اْلإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ : Раббонийлар ва аҳборларнинг, уларни гуноҳ сўз айтишдан, ҳаром ейишдан қайтармаслиги керак эмасмиди? (5/Моида 63); كُونُوا رَبَّانِيِّينَ : Раббонийлар бўлинг (3/Оли Имрон 79). Баъзилар رَبَّانِي сўзининг сурёний аслли эканини айтади. Бу гўзал бир қарашдир; зотан, араб каломида ҳам кам учрайди.
رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ : Ўзини Раббга бағишлаган кўплаб кишилар (3/Оли Имрон 146). رِبِّيّ , худди رَبَّانِيّ кабидир. رُبُوبِيَّة масдардир; Аллоҳ таоло учун ишлатилади; رِبَابَة эса Аллоҳдан бошқаси учун ишлатилади. رَبّ сўзининг кўплиги أَرْبَاب шаклида келади: أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ : Турли-туман раблар яхшироқми, ёки якка-ю ҳар нарсага ғолиб бўлган Аллоҳми? (12/Юсуф 39).
رَبّ сўзининг кўплик шаклида келмаслиги керак, чунки мутлақ айтилганда у билан фақат Аллоҳ таоло назарда тутилади; аммо оятда ҳақиқатда бўлгани шаклида эмас, мушрикларнинг эътиқодларига кўра кўплик лафзи билан келган. Раб сўзи урф жиҳатидан фақат Аллоҳ таоло учун ишлатилади. Кўплиги أَرِبَّة ва رُبُوب шаклида келади. Шоир шундай дейди:
173- كَانَتْ أَرِبَّتَهُمْ بَهْزٌ وَغَرَّهُمْ
عَقْدُ الْجِوَارِ وَكَانُوا مَعْشَرًا غُدُرًا
173- Уларнинг ҳомийлари Баҳз қабиласи эди; уларни алдади;
Қўшничилик аҳдномаси ва улар хоин бир жамоа эди.
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
174- وَكُنْتَ امْرَأً أَفْضَتْ إِلَيْكَ رَبَابَتِي
وقَبْلَكَ رَبَّتْنِي فَضِعْتُ رَبُوبُ
174- Сен, валоятим ўзига берилган бир инсонсан;
Сендан аввал эса тарбиячилар мени тарбияладилар; аммо мен зое бўлдим.
Бошқанинг валояти билан боғлиқ битимга رِبَابَة ; фол ўқлари йиғиладиган нарсага эса رَبَابَة дейилади. رَابّ ва رَابَّة сўзлари, аввалги жуфтдан бўлган боланинг парваришини ўз зиммасига олган икки жуфтдан бири учун ишлатилади. رَبِيب ва رَبِيبَة эса сўз юритилаётган бола учун ишлатилади: وَرَبَائِبُكُمُ اللاََّتِي فِي حُجُورِكُم مِنْ نِسَآئِكُمُ اللاََّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ : Ўзлари билан қовушган хотинларингиздан туғилиб, уйларингизда турган ўгай қизларингиз (4/Нисо 23). رَبَّبْتُ اْلأَدِيمَ بِالسَّمْنِ : Терини ёғ билан ислоҳ қилдим; رَبَّبْتُ الدَّوَاءَ بِالْعَسَلِ : Дорини асал билан ислоҳ қилдим; سِقَاءٌ مَرْبُوبٌ : Қуюқлаштирилган/ислоҳ қилинган ичимлик. Шоир шундай дейди:
فَكُونِي لَهُ كَالسَّمْنِ رَبَّتْ بِاْلأَدَمْ -175
175- Унинг учун меши хурмо мағзи билан боқилган/суртилган ёғ каби бўл.
رَبَاب : Булутга дейилади. Булутга бу исмнинг берилиши, ўсимликни етиштиргани сабаблидир. Шу нуқтаи назардан ёмғирга ҳам دَرّ /сут дейилган ва булут ҳам сут берувчи урғочига ўхшатилган.
أَرَبَّتِ السَّحَابَةُ : Яъни булут давом этди. Бу сўзнинг асл маъноси: “Булут, боқувчи бўлди.” Бу сўзда иқома маъноси эътиборга олиниб ва битимнинг барқарорлигига ўхшатилиб шундай дейилади: أَرَبَّ فُلاَنٌ بِمَكَانِ كَذَا : Фалон киши фалон жойда қолди/иқомат қилди.
رُبَّ : Бирор нарсанинг оз миқдорда эканини кўрсатиш ва вақти-вақти билан бўладиган нарса учун ишлатилади. Масалан, ушбу оятда бўлгани каби: رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ : Куфр келтирганлар вақти вақти билан, кошки мусулмон бўлганимизда, деб орзу қиладилар (15/Ҳижр 2).
Раб сўзи, исми фоил учун истиора қилинган бир масдардир ва ёлғиз ўзи мутлақ равишда фақат борлиқларнинг маслаҳатини ўз зиммасига олган Аллоҳ таоло учун ишлатилади. Масалан, ушбу оятда бўлгани каби: بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ : Хуш бир юрт ва кўп мағфират қилувчи Раб! (34/Сабаъ 15). Ушбу оят ҳам шу маънога ҳамл қилинади: وَلاَ يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلاَئِكَةَ وَالنِّبِيِّيْنَ أَرْبَابًا : Сизга: “Фаришталар ва пайғамбарларни раблар қилиб олинг!” деб буюрмайди (3/Оли Имрон 80); яъни илоҳлар қилиб олишингизни буюрмайди. Сиз эса уларнинг, сабабларнинг сабабчиси ва бандаларнинг маслаҳатларини ўз зиммасига олган яратувчи эканликларига ишонасиз.
Раб сўзи бошқа бир исмга изофа қилинганда эса, ҳам Аллоҳ таоло учун ҳам бошқаси учун ишлатилади: رَبِّ الْعَالَمِينَ : Оламларнинг Рабби (1/Фотиҳа 1); وَاللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ : Сизнинг ҳам Раббингиз, аввалги оталарингизнинг ҳам Рабби бўлган Аллоҳни (тарк қиляпсизми?) (37/Соффот 126).
Шунингдек, уй эгасига رَبُّ الدَّارِ /уйнинг рабби; от эгасига эса رَبُّ الْفَرَسِ /отнинг рабби, дейилади. Ушбу оятлар ҳам шу маънодадир: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ : “Раббинг ҳузурида мени эсла” деди. Аммо шайтон унга раббига уни эслатишни унуттирди (12/Юсуф 42); ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ : Раббингга қайт ва ундан сўра (12/Юсуф 50). قَالَ مَعَاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ : “Аллоҳдан паноҳ сўрайман, раббим мени гўзал бир маконга жойлаштирган” деди (12/Юсуф 23). Баъзиларга кўра Ҳазрати Юсуф бу сўзи билан Аллоҳ таолони, баъзилар эса ўзини соҳиб қилган подшоҳни назарда тутган. Аммо Ҳазрати Юсуфнинг биринчи маънони назарда тутган бўлиши унинг сўзига кўпроқ мувофиқдир.
Баъзиларга кўра رَبَّانِي , رَبَّان сўзига мансубдир. فَعْلاَن шакли эса فَعِلَ ўзагидан бино қилинади; عَطْشَانَ ва سَكْرَانَ каби. فَعَلَ ўзагидан эса кам келади; نَعْسَان шу ўзакдан бино қилинади.
Баъзиларга кўра эса رَبَّانِي , масдар бўлган رَبّ сўзига мансубдир. Бу ҳам худди ҳаким/доно киши каби илмни ислоҳ қилувчидир. Баъзилар эса бу сўзнинг رَبّ 'га мансуб эканини, аммо ушбу маънога келишини айтади: Илм билан нафсини тарбия қилувчи. Аслида бу ҳар икки маъно ҳам бир-бирини тақозо қилади; чунки илм билан нафсини тарбия қилувчи, илмни ҳам ислоҳ қилган бўлади. Илмни ислоҳ қилувчи эса нафсини ҳам у билан тарбия қилган бўлади.
Бошқа баъзилар эса бу сўзнинг Раббга; яъни Аллоҳ таолога мансуб эканини айтади. رَبَّانِيُّ , худди арабларнинг إِلَهِيٌّ / илоҳий сўзи кабидир. Бу ердаги ( ن ) ҳарфининг зиёда қилиниши, لَحْيَانِيٌّ ва جِسْمَانِيٌّ сўзларидаги зиёда кабидир. Ҳазрати Али (р.а.) шундай деган: “ أَنَا رَبَّانِيُّ هَذِهِ اْلأُمَّةِ : Мен бу умматнинг раббонийсиман [Аллоҳга мансуб бўлган бир фардман].” Кўплиги رَبَّانِيُّون шаклида келади. Аллоҳ буюради: لَوْلاَ يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَاْلأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ اْلإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ : Раббонийлар ва аҳборларнинг, уларни гуноҳ сўз айтишдан, ҳаром ейишдан қайтармаслиги керак эмасмиди? (5/Моида 63); كُونُوا رَبَّانِيِّينَ : Раббонийлар бўлинг (3/Оли Имрон 79). Баъзилар رَبَّانِي сўзининг сурёний аслли эканини айтади. Бу гўзал бир қарашдир; зотан, араб каломида ҳам кам учрайди.
رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ : Ўзини Раббга бағишлаган кўплаб кишилар (3/Оли Имрон 146). رِبِّيّ , худди رَبَّانِيّ кабидир. رُبُوبِيَّة масдардир; Аллоҳ таоло учун ишлатилади; رِبَابَة эса Аллоҳдан бошқаси учун ишлатилади. رَبّ сўзининг кўплиги أَرْبَاب шаклида келади: أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ : Турли-туман раблар яхшироқми, ёки якка-ю ҳар нарсага ғолиб бўлган Аллоҳми? (12/Юсуф 39).
رَبّ сўзининг кўплик шаклида келмаслиги керак, чунки мутлақ айтилганда у билан фақат Аллоҳ таоло назарда тутилади; аммо оятда ҳақиқатда бўлгани шаклида эмас, мушрикларнинг эътиқодларига кўра кўплик лафзи билан келган. Раб сўзи урф жиҳатидан фақат Аллоҳ таоло учун ишлатилади. Кўплиги أَرِبَّة ва رُبُوب шаклида келади. Шоир шундай дейди:
173- كَانَتْ أَرِبَّتَهُمْ بَهْزٌ وَغَرَّهُمْ
عَقْدُ الْجِوَارِ وَكَانُوا مَعْشَرًا غُدُرًا
173- Уларнинг ҳомийлари Баҳз қабиласи эди; уларни алдади;
Қўшничилик аҳдномаси ва улар хоин бир жамоа эди.
Бошқа бир шоир эса шундай дейди:
174- وَكُنْتَ امْرَأً أَفْضَتْ إِلَيْكَ رَبَابَتِي
وقَبْلَكَ رَبَّتْنِي فَضِعْتُ رَبُوبُ
174- Сен, валоятим ўзига берилган бир инсонсан;
Сендан аввал эса тарбиячилар мени тарбияладилар; аммо мен зое бўлдим.
Бошқанинг валояти билан боғлиқ битимга رِبَابَة ; фол ўқлари йиғиладиган нарсага эса رَبَابَة дейилади. رَابّ ва رَابَّة сўзлари, аввалги жуфтдан бўлган боланинг парваришини ўз зиммасига олган икки жуфтдан бири учун ишлатилади. رَبِيب ва رَبِيبَة эса сўз юритилаётган бола учун ишлатилади: وَرَبَائِبُكُمُ اللاََّتِي فِي حُجُورِكُم مِنْ نِسَآئِكُمُ اللاََّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ : Ўзлари билан қовушган хотинларингиздан туғилиб, уйларингизда турган ўгай қизларингиз (4/Нисо 23). رَبَّبْتُ اْلأَدِيمَ بِالسَّمْنِ : Терини ёғ билан ислоҳ қилдим; رَبَّبْتُ الدَّوَاءَ بِالْعَسَلِ : Дорини асал билан ислоҳ қилдим; سِقَاءٌ مَرْبُوبٌ : Қуюқлаштирилган/ислоҳ қилинган ичимлик. Шоир шундай дейди:
فَكُونِي لَهُ كَالسَّمْنِ رَبَّتْ بِاْلأَدَمْ -175
175- Унинг учун меши хурмо мағзи билан боқилган/суртилган ёғ каби бўл.
رَبَاب : Булутга дейилади. Булутга бу исмнинг берилиши, ўсимликни етиштиргани сабаблидир. Шу нуқтаи назардан ёмғирга ҳам دَرّ /сут дейилган ва булут ҳам сут берувчи урғочига ўхшатилган.
أَرَبَّتِ السَّحَابَةُ : Яъни булут давом этди. Бу сўзнинг асл маъноси: “Булут, боқувчи бўлди.” Бу сўзда иқома маъноси эътиборга олиниб ва битимнинг барқарорлигига ўхшатилиб шундай дейилади: أَرَبَّ فُلاَنٌ بِمَكَانِ كَذَا : Фалон киши фалон жойда қолди/иқомат қилди.
رُبَّ : Бирор нарсанинг оз миқдорда эканини кўрсатиш ва вақти-вақти билан бўладиган нарса учун ишлатилади. Масалан, ушбу оятда бўлгани каби: رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ : Куфр келтирганлар вақти вақти билан, кошки мусулмон бўлганимизда, деб орзу қиладилар (15/Ҳижр 2).