ر ب ب
Р-б-б
رَبّ : Асл маъноси тарбия қилиш/етиштиришдир. Бу эса, бирор нарсани камолот даражасига етгунча босқичма-босқич бино қилишдир. رَبَّهُ وَرَبَّاهُ وَرَبَّبَهُ : Уни тарбия қилди, дейилади. Бу маънода шундай дейилган: “Қурайшдан бўлган бир кишининг мени тарбия қилиши, Ҳавозин қабиласидан бўлган бир кишининг мени тарбия қилишидан кўра менга кўпроқ ёқади.”
Раб сўзи, исми фоил учун истиора қилинган бир масдардир ва ёлғиз ўзи мутлақ равишда фақат борлиқларнинг маслаҳатини ўз зиммасига олган Аллоҳ таоло учун ишлатилади. Масалан, ушбу оятда бўлгани каби: بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ : Хуш бир юрт ва кўп мағфират қилувчи Раб! (34/Сабаъ 15). Ушбу оят ҳам шу маънога ҳамл қилинади: وَلاَ يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلاَئِكَةَ وَالنِّبِيِّيْنَ أَرْبَابًا : Сизга: “Фаришталар ва пайғамбарларни раблар қилиб олинг!” деб буюрмайди (3/Оли Имрон 80); яъни илоҳлар қилиб олишингизни буюрмайди. Сиз эса уларнинг, сабабларнинг сабабчиси ва бандаларнинг маслаҳатларини ўз зиммасига олган яратувчи эканликларига ишонасиз.
Раб сўзи бошқа бир исмга изофа қилинганда эса, ҳам Аллоҳ таоло учун ҳам бошқаси учун ишлатилади: رَبِّ الْعَالَمِينَ : Оламларнинг Рабби (1/Фотиҳа 1); وَاللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ : Сизнинг ҳам Раббингиз, аввалги оталарингизнинг ҳам Рабби бўлган Аллоҳни (тарк қиляпсизми?) (37/Соффот 126).
Шунингдек, уй эгасига رَبُّ الدَّارِ /уйнинг рабби; от эгасига эса رَبُّ الْفَرَسِ /отнинг рабби, дейилади. Ушбу оятлар ҳам шу маънодадир: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ : “(12/Юсуф 23). Баъзиларга кўра Ҳазрати Юсуф бу сўзи билан Аллоҳ таолони, баъзилар эса ўзини соҳиб қилган подшоҳни назарда тутган. Аммо Ҳазрати Юсуфнинг биринчи маънони назарда тутган бўлиши унинг сўзига кўпроқ мувофиқдир. . Аслида бу ҳар икки маъно ҳам бир-бирини тақозо қилади; чунки илм билан нафсини тарбия қилувчи, илмни ҳам ислоҳ қилган бўлади. Илмни ислоҳ қилувчи эса нафсини ҳам у билан тарбия қилган бўлади. : (12/Юсуф 39). 173 Бошқа бир шоир эса шундай дейди: 174 . Шоир шундай дейди: . дейилган ва булут ҳам сут берувчи урғочига ўхшатилган. . (15/Ҳижр 2).
Раб сўзи, исми фоил учун истиора қилинган бир масдардир ва ёлғиз ўзи мутлақ равишда фақат борлиқларнинг маслаҳатини ўз зиммасига олган Аллоҳ таоло учун ишлатилади. Масалан, ушбу оятда бўлгани каби: بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ : Хуш бир юрт ва кўп мағфират қилувчи Раб! (34/Сабаъ 15). Ушбу оят ҳам шу маънога ҳамл қилинади: وَلاَ يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلاَئِكَةَ وَالنِّبِيِّيْنَ أَرْبَابًا : Сизга: “Фаришталар ва пайғамбарларни раблар қилиб олинг!” деб буюрмайди (3/Оли Имрон 80); яъни илоҳлар қилиб олишингизни буюрмайди. Сиз эса уларнинг, сабабларнинг сабабчиси ва бандаларнинг маслаҳатларини ўз зиммасига олган яратувчи эканликларига ишонасиз.
Раб сўзи бошқа бир исмга изофа қилинганда эса, ҳам Аллоҳ таоло учун ҳам бошқаси учун ишлатилади: رَبِّ الْعَالَمِينَ : Оламларнинг Рабби (1/Фотиҳа 1); وَاللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ : Сизнинг ҳам Раббингиз, аввалги оталарингизнинг ҳам Рабби бўлган Аллоҳни (тарк қиляпсизми?) (37/Соффот 126).
Шунингдек, уй эгасига رَبُّ الدَّارِ /уйнинг рабби; от эгасига эса رَبُّ الْفَرَسِ /отнинг рабби, дейилади. Ушбу оятлар ҳам шу маънодадир: اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ : “(12/Юсуф 23). Баъзиларга кўра Ҳазрати Юсуф бу сўзи билан Аллоҳ таолони, баъзилар эса ўзини соҳиб қилган подшоҳни назарда тутган. Аммо Ҳазрати Юсуфнинг биринчи маънони назарда тутган бўлиши унинг сўзига кўпроқ мувофиқдир. . Аслида бу ҳар икки маъно ҳам бир-бирини тақозо қилади; чунки илм билан нафсини тарбия қилувчи, илмни ҳам ислоҳ қилган бўлади. Илмни ислоҳ қилувчи эса нафсини ҳам у билан тарбия қилган бўлади. : (12/Юсуф 39). 173 Бошқа бир шоир эса шундай дейди: 174 . Шоир шундай дейди: . дейилган ва булут ҳам сут берувчи урғочига ўхшатилган. . (15/Ҳижр 2).