ع ذ ر
У-з-р
عُذْر : Инсоннинг гуноҳлари ўзи билан ювиладиган нарсани излашидир / қилишга уринишидир. Бу ўзакдан عُذْر ва عُذُر шакллари келади. Инсоннинг “узр сўраши” уч кўринишда бўлади: Ё инсон, [ўзига нисбат берилган нарсани] қилмаганини баён этади. Ёки “Мана шунинг учун қилдим” деб, ўзини гуноҳкор/хатокор бўлишдан чиқарадиган нарсаларни зикр этади. Ёки “Уни мен қилдим, аммо бошқа қилмайман” ва шунга ўхшаш нарсаларни айтади. Бу учинчи хил тавбадир. Шу ҳолда ҳар бир тавба узрдир, лекин ҳар бир узр тавба эмас.
اِعْتَذَرْتُ إِليْهِ : Унга узр баён этдим. عَذَرْتُهُ : Унинг узрини қабул қилдим. Аллоҳ буюради: يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا : Уларнинг ёнларига қайтганингизда сизларга узр баён этадилар. Айт: узр баён этманглар (9/Тавба 94). مُعَذِّر: (ذ ҳарфининг шаддаси билан) Узрли бўлмагани ҳолда узрли эканини кўрсатадиган кишидир: وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ : Аъробийлардан узр эгаси эканликларини ўйлаганлар, сафарга чиқмаслик учун рухсат олиш учун келдилар (9/Тавба 90). Бу оят, الْمُعْذِرُونَ ; (шаддасиз ذ ҳарфи билан) яъни (ҳақиқий) узр баён этувчилар, шаклида ҳам ўқилган.
Ибн Аббос шундай деган: لَعَنَ اللهُ الْمُعَذِّرِينَ وَرَحِمَ الْمُعْذِرِينَ : Аллоҳ муаззирларга (ёлғондан узр баён этувчиларга) лаънат қилсин; музирларга (ҳақиқатан узр эгаси бўлганга) раҳмат қилсин. قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ : Роббингизга узр баён этайлик деб (7/Аъроф 164) оятидаги مَعْذِرَةً сўзи, عَذَرْتُ феълининг масдаридир. Гўё шундай дейилган: “Ундан мени маъзур кўришини сўрайман.” أَعْذَرَ : Ўзи билан маъзур бўладиган бир нарсани тақдим этди. Шундай ҳам дейилган: أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ : Ўзи билан маъзур бўладиган бир нарсани тақдим этди. Баъзилар шундай деган: عُذْر сўзи, нажас нарса маъносидаги عَذِرَة ўзагидан келади. Шу маънодан хатна терисига عُذْرَة дейилган.
عَذَرْتُ الصَّبِيَّ : Болани тозаладим ва унинг кирини кетказдим. Мана бу сўз ҳам шу маънодадир: عَذَرْتُ فُلاَنًا : Уни афв этиш билан фалон кишининг гуноҳининг кирини кетказдим. Бу худди мана бу сўзга ўхшайди: غَفَرْتُ لَهُ : Гуноҳини яширдим. Хатна терисига ўхшатиб, аёлнинг бокиралик пардасига ҳам عُذْرَة дейилган. Шу маънода عَذَرْتُهَا : Унинг бокиралигини буздим, дейилади. Боланинг томоғида пайдо бўладиган бодомча яллиғланишига ҳам عُذْرَة дейилади. Боланинг бодомчаси яллиғланганда عُذِرَ الصَّبِيُّ дейилади. Шоир эса шундай дейди:
غَمْزَ الطَّبِيبِ نَغَانِغَ الْمَعْذُورِ -313
313- Табибнинг, бодомчаси яллиғланган кишининг томоғидаги гўштни пайпаслаши каби.
اِعْتَذَرَتِ الْمِيَاهُ : Сувлар тугаб қолди. Узри аниқ-равшан бўлгани сабабли, гуноҳи ювилган муътазирга (узр сўрайдиган кишига) ўхшатиб اِعْتَذَرَتِ الْمَنَازِلُ : Уйларнинг излари ўчди, дейилади. Баъзиларга кўра عَاذِرَة ; ҳайзли аёл маъносидадир. Азире; яъни нажосат нуқтаи назаридан ёмон хулқли бўлган кишига اَلْعَذَوَّرُ дейилади. عَذِرَة сўзининг асл маъноси уйнинг ҳовлисидир. Унга ташланадиган нарсалар [чиқинди-хас] ҳам унинг номини олган.
اِعْتَذَرْتُ إِليْهِ : Унга узр баён этдим. عَذَرْتُهُ : Унинг узрини қабул қилдим. Аллоҳ буюради: يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا : Уларнинг ёнларига қайтганингизда сизларга узр баён этадилар. Айт: узр баён этманглар (9/Тавба 94). مُعَذِّر: (ذ ҳарфининг шаддаси билан) Узрли бўлмагани ҳолда узрли эканини кўрсатадиган кишидир: وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ : Аъробийлардан узр эгаси эканликларини ўйлаганлар, сафарга чиқмаслик учун рухсат олиш учун келдилар (9/Тавба 90). Бу оят, الْمُعْذِرُونَ ; (шаддасиз ذ ҳарфи билан) яъни (ҳақиқий) узр баён этувчилар, шаклида ҳам ўқилган.
Ибн Аббос шундай деган: لَعَنَ اللهُ الْمُعَذِّرِينَ وَرَحِمَ الْمُعْذِرِينَ : Аллоҳ муаззирларга (ёлғондан узр баён этувчиларга) лаънат қилсин; музирларга (ҳақиқатан узр эгаси бўлганга) раҳмат қилсин. قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ : Роббингизга узр баён этайлик деб (7/Аъроф 164) оятидаги مَعْذِرَةً сўзи, عَذَرْتُ феълининг масдаридир. Гўё шундай дейилган: “Ундан мени маъзур кўришини сўрайман.” أَعْذَرَ : Ўзи билан маъзур бўладиган бир нарсани тақдим этди. Шундай ҳам дейилган: أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ : Ўзи билан маъзур бўладиган бир нарсани тақдим этди. Баъзилар шундай деган: عُذْر сўзи, нажас нарса маъносидаги عَذِرَة ўзагидан келади. Шу маънодан хатна терисига عُذْرَة дейилган.
عَذَرْتُ الصَّبِيَّ : Болани тозаладим ва унинг кирини кетказдим. Мана бу сўз ҳам шу маънодадир: عَذَرْتُ فُلاَنًا : Уни афв этиш билан фалон кишининг гуноҳининг кирини кетказдим. Бу худди мана бу сўзга ўхшайди: غَفَرْتُ لَهُ : Гуноҳини яширдим. Хатна терисига ўхшатиб, аёлнинг бокиралик пардасига ҳам عُذْرَة дейилган. Шу маънода عَذَرْتُهَا : Унинг бокиралигини буздим, дейилади. Боланинг томоғида пайдо бўладиган бодомча яллиғланишига ҳам عُذْرَة дейилади. Боланинг бодомчаси яллиғланганда عُذِرَ الصَّبِيُّ дейилади. Шоир эса шундай дейди:
غَمْزَ الطَّبِيبِ نَغَانِغَ الْمَعْذُورِ -313
313- Табибнинг, бодомчаси яллиғланган кишининг томоғидаги гўштни пайпаслаши каби.
اِعْتَذَرَتِ الْمِيَاهُ : Сувлар тугаб қолди. Узри аниқ-равшан бўлгани сабабли, гуноҳи ювилган муътазирга (узр сўрайдиган кишига) ўхшатиб اِعْتَذَرَتِ الْمَنَازِلُ : Уйларнинг излари ўчди, дейилади. Баъзиларга кўра عَاذِرَة ; ҳайзли аёл маъносидадир. Азире; яъни нажосат нуқтаи назаридан ёмон хулқли бўлган кишига اَلْعَذَوَّرُ дейилади. عَذِرَة сўзининг асл маъноси уйнинг ҳовлисидир. Унга ташланадиган нарсалар [чиқинди-хас] ҳам унинг номини олган.