ع ز ز
И-з-з
عِزَّة : Инсоннинг мағлуб бўлишига тўсқинлик қиладиган бир ҳолатдир. Бу сўз; أَرْضٌ عَزَازٌ : Қаттиқ ер, деган сўздан келиб чиққан. Аллоҳ буюради: الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا : Мўминларни қўйиб кофирларни дўст тутадиганлар уларнинг ҳузурида иззат ахтарадиларми? Билсинларки, барча иззат ёлғиз Аллоҳникидир (4/Нисо 139).
تَعَزَّزَ اللَّحْمُ : Гўшт зич ва қаттиқ бўлди; гўё унга етиш қийин бўлган қаттиқ бир ерда каби. Худди мана бу сўз каби: تَظَلَّفَ : Қаттиқ бир ерда пайдо бўлди. اَلْعَزِيز : Ғолиб келувчи ва мағлуб бўлмайдиган Зотдир: إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ : Шубҳасиз, У Азиздир, ҳикмат эгасидир (29/Анкабут 26); فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ : Юсуфнинг ҳузурига кирганларида дедилар: Эй азиз вазир! Бизни ва аҳли оиламизни қаҳатчилик тутди, биз эса арзимас мол-сармоя билан келдик. Ҳаққимизни тўлиқ ўлчаб бергин. Яна бизга хайр-садақа ҳам қилгин. Шубҳасиз, Аллоҳ садақа қилувчиларни мукофотлайди (12/Юсуф 88); وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ : Иззат, фақат Аллоҳники, Унинг Пайғамбариники ва мўминларникидир (63/Мунофиқун 8); سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ : Иззат эгаси бўлган Роббинг, улар сифатлаётган нарсалардан юксак/покдир (37/Соффат 180).
Кўриб турганингдек, баъзан عِزَّة сўзи мадҳ/мақтов учун айтилади. Баъзан эса, кофирларнинг у билан сифатланиши каби, зам/қоралаш учун айтилади: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ : Дарҳақиқат, куфр келтирганлар бир ғурур ва айрилиқ ичидадирлар (38/Сод 2). Ҳолбуки, Аллоҳ, Унинг Расули ва мўминлар учун бўлган иззат/устунлик — доимий ва боқий бўлган ҳақиқий устунликдир. Кофирлар учун бўлган иззат эса, фақат уларнинг устундек кўринишидан иборатдир; аммо ҳақиқатда у, Пайғамбар (сав) қуйидагича буюрганларидек, зиллат/хорликдир. كُلُّ عِزٍّ لَيْسَ بِاللهِ فَهُوَ ذُلٌّ : Аллоҳдан келмаган устунлик, аслида зиллатдир. Мана бу оятлар ҳам шу маънодадир: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آَلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا : Улар; ўзларига мадад бўлиши учун, Аллоҳни қўйиб илоҳлар тутдилар (19/Марям 81); яъни, ўша илоҳлар билан азобдан сақлансинлар деб. مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا : Ким иззат истаса; иззат бутунлай Аллоҳникидир (35/Фотир 10); яъни, устун бўлишни истаган киши буни Аллоҳ ҳузуридан қўлга киритмоғи керак; чунки устунлик Уникидир.
Баъзан истиора йўли билан иззат, ёмон ҳамият/таассуб ва ғурур маъносида ишлатилади. Мана бу оят шу маънодадир: وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ : Унга; Аллоҳдан қўрқ, дейилса, ғурури уни гуноҳга етаклайди (2/Бақара 206). قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ : Айт; эй мулкнинг ҳақиқий эгаси бўлган Аллоҳим! Сен мулкни хоҳлаган кишингга берасан ва мулкни хоҳлаган кишингдан тортиб оласан. Хоҳлаган кишингни улуғлайсан, хоҳлаган кишингни эса хор қиласан (3/Оли Имрон 26).
عَزَّ عَلَيَّ كَذَا : Бу нарса менга оғир келди, дейилади. Аллоҳ буюради: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ : Сизга ўзингиздан бир пайғамбар келди. Сизнинг қийинчиликка учрашингиз унга оғир келади. У сизга жуда меҳрибон, мўминларга эса шафқатли ва раҳмлидир (9/Тавба 128).
عَزَّهُ كَذَا : Бу, унга устун келди. مَنْ عَزَّ بَزَّ : Устун келган тортиб олади. Аллоҳ буюради: وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ : Баҳсда менга устун келди (38/Сод 23). Яъни менга ғолиб келди. Баъзиларга кўра эса; “Гапиришда ва мунозарада мендан устун бўлди” маъносидадир. عَزَّ الْمَطَرُ اْلأَرْضَ : Ёмғир ерни қаттиқлаштирди. شَاةٌ عَزُوزٌ : Сути кам эчки. عَزَّ الشَّيْءُ : Бирор нарса камайди. Бу, мана бу сўздан келиб чиқиб айтилади: كُلُّ مَوْجُودٍ مَمْلُولٌ وَكُلُّ مَفْقُودٍ مَطْلُوبٌ : Мавжуд бўлган ҳар бир нарсадан зерикилади; йўқ бўлган ҳар бир нарса эса орзу қилинади.
وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ : Ҳолбуки, у азиз бир китобдир (41/Фуссилат 41); яъни қўлга киритилиши қийин бўлган ва ўхшаши топилиши қийин бўлган китоб.
اَلْعُزَّى : Бир бут номидир. أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى : У Лот ва Уззони кўрдингизми? (53/Нажм 19). Киши касаллик ва ўлимга мағлуб бўлганда; اُسْتُعِزَّ بِفُلاَنٍ /Фалон киши мағлуб бўлди, дейилади.
تَعَزَّزَ اللَّحْمُ : Гўшт зич ва қаттиқ бўлди; гўё унга етиш қийин бўлган қаттиқ бир ерда каби. Худди мана бу сўз каби: تَظَلَّفَ : Қаттиқ бир ерда пайдо бўлди. اَلْعَزِيز : Ғолиб келувчи ва мағлуб бўлмайдиган Зотдир: إِنَّهُ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ : Шубҳасиз, У Азиздир, ҳикмат эгасидир (29/Анкабут 26); فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ : Юсуфнинг ҳузурига кирганларида дедилар: Эй азиз вазир! Бизни ва аҳли оиламизни қаҳатчилик тутди, биз эса арзимас мол-сармоя билан келдик. Ҳаққимизни тўлиқ ўлчаб бергин. Яна бизга хайр-садақа ҳам қилгин. Шубҳасиз, Аллоҳ садақа қилувчиларни мукофотлайди (12/Юсуф 88); وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ : Иззат, фақат Аллоҳники, Унинг Пайғамбариники ва мўминларникидир (63/Мунофиқун 8); سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ : Иззат эгаси бўлган Роббинг, улар сифатлаётган нарсалардан юксак/покдир (37/Соффат 180).
Кўриб турганингдек, баъзан عِزَّة сўзи мадҳ/мақтов учун айтилади. Баъзан эса, кофирларнинг у билан сифатланиши каби, зам/қоралаш учун айтилади: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ : Дарҳақиқат, куфр келтирганлар бир ғурур ва айрилиқ ичидадирлар (38/Сод 2). Ҳолбуки, Аллоҳ, Унинг Расули ва мўминлар учун бўлган иззат/устунлик — доимий ва боқий бўлган ҳақиқий устунликдир. Кофирлар учун бўлган иззат эса, фақат уларнинг устундек кўринишидан иборатдир; аммо ҳақиқатда у, Пайғамбар (сав) қуйидагича буюрганларидек, зиллат/хорликдир. كُلُّ عِزٍّ لَيْسَ بِاللهِ فَهُوَ ذُلٌّ : Аллоҳдан келмаган устунлик, аслида зиллатдир. Мана бу оятлар ҳам шу маънодадир: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آَلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا : Улар; ўзларига мадад бўлиши учун, Аллоҳни қўйиб илоҳлар тутдилар (19/Марям 81); яъни, ўша илоҳлар билан азобдан сақлансинлар деб. مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا : Ким иззат истаса; иззат бутунлай Аллоҳникидир (35/Фотир 10); яъни, устун бўлишни истаган киши буни Аллоҳ ҳузуридан қўлга киритмоғи керак; чунки устунлик Уникидир.
Баъзан истиора йўли билан иззат, ёмон ҳамият/таассуб ва ғурур маъносида ишлатилади. Мана бу оят шу маънодадир: وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ : Унга; Аллоҳдан қўрқ, дейилса, ғурури уни гуноҳга етаклайди (2/Бақара 206). قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ : Айт; эй мулкнинг ҳақиқий эгаси бўлган Аллоҳим! Сен мулкни хоҳлаган кишингга берасан ва мулкни хоҳлаган кишингдан тортиб оласан. Хоҳлаган кишингни улуғлайсан, хоҳлаган кишингни эса хор қиласан (3/Оли Имрон 26).
عَزَّ عَلَيَّ كَذَا : Бу нарса менга оғир келди, дейилади. Аллоҳ буюради: لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ : Сизга ўзингиздан бир пайғамбар келди. Сизнинг қийинчиликка учрашингиз унга оғир келади. У сизга жуда меҳрибон, мўминларга эса шафқатли ва раҳмлидир (9/Тавба 128).
عَزَّهُ كَذَا : Бу, унга устун келди. مَنْ عَزَّ بَزَّ : Устун келган тортиб олади. Аллоҳ буюради: وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ : Баҳсда менга устун келди (38/Сод 23). Яъни менга ғолиб келди. Баъзиларга кўра эса; “Гапиришда ва мунозарада мендан устун бўлди” маъносидадир. عَزَّ الْمَطَرُ اْلأَرْضَ : Ёмғир ерни қаттиқлаштирди. شَاةٌ عَزُوزٌ : Сути кам эчки. عَزَّ الشَّيْءُ : Бирор нарса камайди. Бу, мана бу сўздан келиб чиқиб айтилади: كُلُّ مَوْجُودٍ مَمْلُولٌ وَكُلُّ مَفْقُودٍ مَطْلُوبٌ : Мавжуд бўлган ҳар бир нарсадан зерикилади; йўқ бўлган ҳар бир нарса эса орзу қилинади.
وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ : Ҳолбуки, у азиз бир китобдир (41/Фуссилат 41); яъни қўлга киритилиши қийин бўлган ва ўхшаши топилиши қийин бўлган китоб.
اَلْعُزَّى : Бир бут номидир. أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى : У Лот ва Уззони кўрдингизми? (53/Нажм 19). Киши касаллик ва ўлимга мағлуб бўлганда; اُسْتُعِزَّ بِفُلاَنٍ /Фалон киши мағлуб бўлди, дейилади.