ع ق ل
А-қ-л
عَقْل : Илмни қабул қилишга тайёр бўлган кучга айтилади. Ушбу куч воситасида инсон эришган илмга ҳам عَقْل дейилади. Шунинг учун мўминлар амири Али (р.а.) шундай деган:
رَأَيْتُ الْعَقْلَ عَقْلَيْنِ *** فَمَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعُ -327
وَلاَ يَنْفَعُ مَسْمُوعٌ *** إِذَا لَمْ يَكُ مُطْبُوعُ -328
كَمَا لاَ يَنْفَعُ الشَّمْسُ *** وَضَوْءُ الْعَيْنِ مَمْنُوعُ -329
327- Кўрдимки, ақл икки хилдир: туғма бўлган ва эшитилган.
328- Туғма бўлгани бўлмаса, эшитилгани фойда бермайди.
329- Худди кўз кўрмаган ҳолда қуёш нурининг фойда бермагани каби.
Ақлнинг биринчи турига Пайғамбар (сав) ушбу сўзи билан ишора қилади: مَا خَلَقَ اللهُ خَلْقًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنَ الْعَقْلِ : Аллоҳ ақлдан кўра қадрлироқ ҳеч нарса яратмаган.
Иккинчи ақл турига эса ушбу сўзи билан ишора қилади: مَا كَسَبَ أَحَدٌ شَيْئًا أَفْضَلَ مِنْ عَقْلٍ يَهْدِيهِ إِلَى هُدًى أَوْ يَرُدُّهُ عَنْ رَدًى : Ҳеч ким ўзини ҳидоятга йўналтирувчи ва ёмонликдан қайтарувчи бир ақлдан кўра афзалроқ нарсани қўлга киритган эмас. Ушбу оятда кўзда тутилган ақл ҳам шудир: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ : Биз одамларга бу масалларни келтирамиз, лекин уларнинг маъносини олим зотлардан бошқаси фаҳмламайди (29/Анкабут 43).
Аллоҳ таолонинг кофирларни ақлсизликда айблаган ҳар бир ояти, ақлнинг биринчи турига эмас, балки иккинчисига ишорадир. Масалан, ушбу оят ва унга ўхшаш бошқа оятлар каби: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا : (2/Бақара 171). Ақл бўлмагани сабабли банда масъул тутилмайдиган ҳар бир оят ҳам ақлнинг биринчи турига ишорадир. , дейилади.
رَأَيْتُ الْعَقْلَ عَقْلَيْنِ *** فَمَطْبُوعٌ وَمَسْمُوعُ -327
وَلاَ يَنْفَعُ مَسْمُوعٌ *** إِذَا لَمْ يَكُ مُطْبُوعُ -328
كَمَا لاَ يَنْفَعُ الشَّمْسُ *** وَضَوْءُ الْعَيْنِ مَمْنُوعُ -329
327- Кўрдимки, ақл икки хилдир: туғма бўлган ва эшитилган.
328- Туғма бўлгани бўлмаса, эшитилгани фойда бермайди.
329- Худди кўз кўрмаган ҳолда қуёш нурининг фойда бермагани каби.
Ақлнинг биринчи турига Пайғамбар (сав) ушбу сўзи билан ишора қилади: مَا خَلَقَ اللهُ خَلْقًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنَ الْعَقْلِ : Аллоҳ ақлдан кўра қадрлироқ ҳеч нарса яратмаган.
Иккинчи ақл турига эса ушбу сўзи билан ишора қилади: مَا كَسَبَ أَحَدٌ شَيْئًا أَفْضَلَ مِنْ عَقْلٍ يَهْدِيهِ إِلَى هُدًى أَوْ يَرُدُّهُ عَنْ رَدًى : Ҳеч ким ўзини ҳидоятга йўналтирувчи ва ёмонликдан қайтарувчи бир ақлдан кўра афзалроқ нарсани қўлга киритган эмас. Ушбу оятда кўзда тутилган ақл ҳам шудир: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ : Биз одамларга бу масалларни келтирамиз, лекин уларнинг маъносини олим зотлардан бошқаси фаҳмламайди (29/Анкабут 43).
Аллоҳ таолонинг кофирларни ақлсизликда айблаган ҳар бир ояти, ақлнинг биринчи турига эмас, балки иккинчисига ишорадир. Масалан, ушбу оят ва унга ўхшаш бошқа оятлар каби: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا : (2/Бақара 171). Ақл бўлмагани сабабли банда масъул тутилмайдиган ҳар бир оят ҳам ақлнинг биринчи турига ишорадир. , дейилади.