ع ل م
И-л-м
عِلْم : Бир нарсани ҳақиқати билан идрок этишдир. Бу эса икки қисмга бўлинади:
1- Бир нарсанинг зотини/ўзини идрок этиш.
2- Бир нарса ҳақида, унинг ўзи учун мавжуд бўлган бир нарсанинг борлиги билан ҳукм чиқариш; ёки бир нарса ҳақида, унинг ўзи учун мавжуд бўлмаган бир нарсанинг йўқлиги билан ҳукм чиқариш.
Биринчиси битта мафъулга ўтимлидир: لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ : Сизлар уларни билмайсизлар, Аллоҳ уларни билади (8/Анфол 60).
Иккинчиси икки мафъулга ўтимлидир: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ : Агар уларнинг мўмина эканликларини билсангиз, уларни кофирларга қайтарманглар (60/Мумтаҳана 10). يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ : Аллоҳ пайғамбарларни жамлаб: «Сизларга қандай жавоб берилди?» – деган куни, улар: «Бизнинг ҳеч қандай билимимиз йўқ, албатта, ғайбларни тўла-тўкис билгувчи фақат Сенсан», – дейдилар (5/Моида 109) ояти, сўз юритилаётган пайғамбарларнинг ақллари [ўша пайтда] жойида бўлмаганлигига ишора этади.
Бошқа бир жиҳатдан ҳам илм икки қисмга бўлинади: назарий ва амалий.
Назарий илм: билинганда киши у билан камолга етадиган илмдир: оламдаги мавжудотларни билиш каби.
Амалий илм: адо этилмагунча тугалланмайдиган илмдир: ибодатларга оид илм каби.
Яна бир жиҳатдан ҳам илм икки қисмга бўлинади: ақлий ва самъий (ваҳийга асосланган) илм.
أَعْلَمْتُهُ ва عَلَّمْتُهُ шакллари аслида бир хилдир; аммо إِعْلاَم шакли тез бир тарзда хабар бериладиган билим; эса ўрганувчининг нафсида таъсири ҳосил бўлгунча қайта-қайта такрорланадиган билим маъносидадир. (49/Ҳужурот 16). (96/Алақ 4); (6/Анъом 91); (2/Бақара 129) ва шунга ўхшаш оятлар. : (18/Каҳф 66). (27/Намл 40). (58/Мужодала 11) оятида, илм даражалари ва илм эгалари фарқли эканига ишора этмоқда. (5/Моида 109) ояти, Аллоҳдан ҳеч нарса яширин қолмаслигига ишорадир. (72/Жин 26-27) оятида, Аллоҳнинг ўз дўстларига хос қилган бир илми борлигига ишора бордир. (69/Ҳаққо 18). : : (55/Ар-Роҳман 24). (7/Аъроф 185). : . Бу сўзнинг [ақлли мавжудотлар учун бўлган] жамъи солим шаклида келиши эса, инсонларнинг ҳам зикр этилган мавжудотлар ичида бўлгани сабаблидир ва инсон бирор сўзни бошқаси билан баҳам кўрганда, унинг ҳукми ғолиб келади/фақат инсон эътиборга олинади. Баъзиларга кўра эса, сўз юритилаётган сўзнинг бу тарзда кўплик қилиниши, у билан бошқа мавжудотлар эмас, балки фақат фаришта, жин ва инсонлар назарда тутилгани сабаблидир. Бу қараш Ибн Аббосдан ривоят қилинган. : : : (15/Ҳижр 70).
1- Бир нарсанинг зотини/ўзини идрок этиш.
2- Бир нарса ҳақида, унинг ўзи учун мавжуд бўлган бир нарсанинг борлиги билан ҳукм чиқариш; ёки бир нарса ҳақида, унинг ўзи учун мавжуд бўлмаган бир нарсанинг йўқлиги билан ҳукм чиқариш.
Биринчиси битта мафъулга ўтимлидир: لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ : Сизлар уларни билмайсизлар, Аллоҳ уларни билади (8/Анфол 60).
Иккинчиси икки мафъулга ўтимлидир: فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ : Агар уларнинг мўмина эканликларини билсангиз, уларни кофирларга қайтарманглар (60/Мумтаҳана 10). يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ : Аллоҳ пайғамбарларни жамлаб: «Сизларга қандай жавоб берилди?» – деган куни, улар: «Бизнинг ҳеч қандай билимимиз йўқ, албатта, ғайбларни тўла-тўкис билгувчи фақат Сенсан», – дейдилар (5/Моида 109) ояти, сўз юритилаётган пайғамбарларнинг ақллари [ўша пайтда] жойида бўлмаганлигига ишора этади.
Бошқа бир жиҳатдан ҳам илм икки қисмга бўлинади: назарий ва амалий.
Назарий илм: билинганда киши у билан камолга етадиган илмдир: оламдаги мавжудотларни билиш каби.
Амалий илм: адо этилмагунча тугалланмайдиган илмдир: ибодатларга оид илм каби.
Яна бир жиҳатдан ҳам илм икки қисмга бўлинади: ақлий ва самъий (ваҳийга асосланган) илм.
أَعْلَمْتُهُ ва عَلَّمْتُهُ шакллари аслида бир хилдир; аммо إِعْلاَم шакли тез бир тарзда хабар бериладиган билим; эса ўрганувчининг нафсида таъсири ҳосил бўлгунча қайта-қайта такрорланадиган билим маъносидадир. (49/Ҳужурот 16). (96/Алақ 4); (6/Анъом 91); (2/Бақара 129) ва шунга ўхшаш оятлар. : (18/Каҳф 66). (27/Намл 40). (58/Мужодала 11) оятида, илм даражалари ва илм эгалари фарқли эканига ишора этмоқда. (5/Моида 109) ояти, Аллоҳдан ҳеч нарса яширин қолмаслигига ишорадир. (72/Жин 26-27) оятида, Аллоҳнинг ўз дўстларига хос қилган бир илми борлигига ишора бордир. (69/Ҳаққо 18). : : (55/Ар-Роҳман 24). (7/Аъроф 185). : . Бу сўзнинг [ақлли мавжудотлар учун бўлган] жамъи солим шаклида келиши эса, инсонларнинг ҳам зикр этилган мавжудотлар ичида бўлгани сабаблидир ва инсон бирор сўзни бошқаси билан баҳам кўрганда, унинг ҳукми ғолиб келади/фақат инсон эътиборга олинади. Баъзиларга кўра эса, сўз юритилаётган сўзнинг бу тарзда кўплик қилиниши, у билан бошқа мавжудотлар эмас, балки фақат фаришта, жин ва инсонлар назарда тутилгани сабаблидир. Бу қараш Ибн Аббосдан ривоят қилинган. : : : (15/Ҳижр 70).