ز ك و
З-к-в
زَكَاة : Бу сўзнинг асл маъноси — Аллоҳ таолонинг баракасидан келиб чиқадиган зиёдаликдир. Бу зиёдалик дунё ва охиратга оид ишларда рўй беради. Экинда бир ортиш ва барака ҳосил бўлганда: زَكَا الزَّرْعُ يَزْكُو дейилади. أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ : Қайси таом энг покиза бўлса, ундан сизларга бир озуқа олиб келсин (18/Каҳф 19) ояти оқибати ёмон бўлмаган ҳалол таомга ишорадир.
Инсонлар Аллоҳ таолонинг ҳаққидан фақирларга берадиган мол номи бўлган закот ҳам шу маънодан келиб чиққан. Закотга бу исмнинг берилиши — ундан умид қилинадиган барака сабабли ёки нафснинг покланиши; яъни нафснинг яхшилик ва баракалар билан камолга етиши сабаблидир. Ёки бу ном ҳар икки сабаб туфайли берилгандир. Чунки сўз юритилаётган бу ҳар икки яхшилик ҳам закотда бордир.
Аллоҳ таоло ушбу оятда закотни намоз билан бирга зикр қилган: وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ : Намозни тўлиқ адо қилинглар, закот беринглар (2/Бақара 43). Инсон нафс тазкияси ва покланиши билан дунёда мақтовга лойиқ сифатларга, охиратда эса ажр ва мукофотга ҳақли бўладиган ҳолатга етади. Бу эса инсоннинг ўзини поклайдиган ишларни бажаришни мақсад қилиб олиши билан рўй беради.
Бу иш баъзан инсонга нисбат берилади; чунки уни касб қилиб қўлга киритувчи — инсондир: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا : Нафсини поклаган киши, албатта, нажот топди (91/Шамс 9). Баъзан эса Аллоҳ таолога нисбат берилади; чунки бу ишнинг ҳақиқий фоили — У Зотдир: بَلِ اللّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاء : Ундай эмас, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган бандасини поклайди (4/Нисо 49).
Баъзан эса Пайғамбарга нисбат берилади; чунки Пайғамбар инсонларни поклайдиган нарсаларни уларга етказишда воситадир: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا : : (2/Бақара 151). : : (19/Марям 19); яъни яратилишдан покланган. Бу ҳам биз зикр қилганимиздек, танлаш йўли биландир. Шундайки, Аллоҳ таоло баъзи бандаларини таълим-тарбия билан эмас, балки илоҳий тавфиқ билан билим соҳиби ва пок табиатли қилиб қўяди. Барча набийлар ва расуллар шундайдир. Оятда Ҳазрати Исонинг покланган деб таърифланиши ўша пайтдаги ҳолати билан эмас, келажакдаги ҳолати билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Яъни кейинчалик покланади деганидир. : : (87/Аълаа 14). (53/Нажм 32). Аллоҳ таолонинг буни ман қилиши тарбия беришга қаратилгандир. Чунки инсоннинг ўз шахсини мақташи ҳам ақлан, ҳам шаръан хунук ишдир. Дарҳақиқат, бир ҳаким/донишманддан: “Ҳақиқат бўлса ҳам хунук нарса нима?” деб сўралганда, у: “Кишининг ўз-ўзини мақташидир”, деб жавоб берган.
Инсонлар Аллоҳ таолонинг ҳаққидан фақирларга берадиган мол номи бўлган закот ҳам шу маънодан келиб чиққан. Закотга бу исмнинг берилиши — ундан умид қилинадиган барака сабабли ёки нафснинг покланиши; яъни нафснинг яхшилик ва баракалар билан камолга етиши сабаблидир. Ёки бу ном ҳар икки сабаб туфайли берилгандир. Чунки сўз юритилаётган бу ҳар икки яхшилик ҳам закотда бордир.
Аллоҳ таоло ушбу оятда закотни намоз билан бирга зикр қилган: وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ : Намозни тўлиқ адо қилинглар, закот беринглар (2/Бақара 43). Инсон нафс тазкияси ва покланиши билан дунёда мақтовга лойиқ сифатларга, охиратда эса ажр ва мукофотга ҳақли бўладиган ҳолатга етади. Бу эса инсоннинг ўзини поклайдиган ишларни бажаришни мақсад қилиб олиши билан рўй беради.
Бу иш баъзан инсонга нисбат берилади; чунки уни касб қилиб қўлга киритувчи — инсондир: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا : Нафсини поклаган киши, албатта, нажот топди (91/Шамс 9). Баъзан эса Аллоҳ таолога нисбат берилади; чунки бу ишнинг ҳақиқий фоили — У Зотдир: بَلِ اللّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاء : Ундай эмас, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган бандасини поклайди (4/Нисо 49).
Баъзан эса Пайғамбарга нисбат берилади; чунки Пайғамбар инсонларни поклайдиган нарсаларни уларга етказишда воситадир: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا : : (2/Бақара 151). : : (19/Марям 19); яъни яратилишдан покланган. Бу ҳам биз зикр қилганимиздек, танлаш йўли биландир. Шундайки, Аллоҳ таоло баъзи бандаларини таълим-тарбия билан эмас, балки илоҳий тавфиқ билан билим соҳиби ва пок табиатли қилиб қўяди. Барча набийлар ва расуллар шундайдир. Оятда Ҳазрати Исонинг покланган деб таърифланиши ўша пайтдаги ҳолати билан эмас, келажакдаги ҳолати билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Яъни кейинчалик покланади деганидир. : : (87/Аълаа 14). (53/Нажм 32). Аллоҳ таолонинг буни ман қилиши тарбия беришга қаратилгандир. Чунки инсоннинг ўз шахсини мақташи ҳам ақлан, ҳам шаръан хунук ишдир. Дарҳақиқат, бир ҳаким/донишманддан: “Ҳақиқат бўлса ҳам хунук нарса нима?” деб сўралганда, у: “Кишининг ўз-ўзини мақташидир”, деб жавоб берган.