ز ك و
З-к-в
زَكَاة : Бу сўзнинг асл маъноси — Аллоҳ таолонинг баракасидан келиб чиқадиган зиёдаликдир. Бу зиёдалик дунё ва охиратга оид ишларда рўй беради. Экинда бир ортиш ва барака ҳосил бўлганда: زَكَا الزَّرْعُ يَزْكُو дейилади. أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ : Қайси таом энг покиза бўлса, ундан сизларга бир озуқа олиб келсин (18/Каҳф 19) ояти оқибати ёмон бўлмаган ҳалол таомга ишорадир.
Инсонлар Аллоҳ таолонинг ҳаққидан фақирларга берадиган мол номи бўлган закот ҳам шу маънодан келиб чиққан. Закотга бу исмнинг берилиши — ундан умид қилинадиган барака сабабли ёки нафснинг покланиши; яъни нафснинг яхшилик ва баракалар билан камолга етиши сабаблидир. Ёки бу ном ҳар икки сабаб туфайли берилгандир. Чунки сўз юритилаётган бу ҳар икки яхшилик ҳам закотда бордир.
Аллоҳ таоло ушбу оятда закотни намоз билан бирга зикр қилган: وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ : Намозни тўлиқ адо қилинглар, закот беринглар (2/Бақара 43). Инсон нафс тазкияси ва покланиши билан дунёда мақтовга лойиқ сифатларга, охиратда эса ажр ва мукофотга ҳақли бўладиган ҳолатга етади. Бу эса инсоннинг ўзини поклайдиган ишларни бажаришни мақсад қилиб олиши билан рўй беради.
Бу иш баъзан инсонга нисбат берилади; чунки уни касб қилиб қўлга киритувчи — инсондир: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا : Нафсини поклаган киши, албатта, нажот топди (91/Шамс 9). Баъзан эса Аллоҳ таолога нисбат берилади; чунки бу ишнинг ҳақиқий фоили — У Зотдир: بَلِ اللّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاء : Ундай эмас, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган бандасини поклайди (4/Нисо 49).
Баъзан эса Пайғамбарга нисбат берилади; чунки Пайғамбар инсонларни поклайдиган нарсаларни уларга етказишда воситадир: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا : Уларнинг молларидан, уларни поклайдиган, юксалтирадиган бир садақа ол (9/Тавба 103); أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ : Сизларга орангиздан бир Расул юбордик; у сизларга оятларимизни тиловат қилиб беради, сизларни поклайди (2/Бақара 151).
Баъзан эса покланишнинг воситаси бўлган ибодатга нисбат берилади: وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً : Ўз даргоҳимиздан бир меҳрибонлик, бир поклик ато қилдик (19/Марям 13). قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلامًا زَكِيًّا : Фаришта: Мен фақат сенга покиза бир ўғил бахш этишим учун Роббингнинг элчисиман, холос, деди (19/Марям 19); яъни яратилишдан покланган. Бу ҳам биз зикр қилганимиздек, танлаш йўли биландир. Шундайки, Аллоҳ таоло баъзи бандаларини таълим-тарбия билан эмас, балки илоҳий тавфиқ билан билим соҳиби ва пок табиатли қилиб қўяди. Барча набийлар ва расуллар шундайдир. Оятда Ҳазрати Исонинг покланган деб таърифланиши ўша пайтдаги ҳолати билан эмас, келажакдаги ҳолати билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Яъни кейинчалик покланади деганидир.
وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ : Улар закотни адо қилувчилардир (23/Муъминун 4). Яъни улар қиладиган ибодатларини Аллоҳ ўзларини поклаши ёки ўз нафсларини поклашлари учун бажарадилар. Бу ҳар икки маъно ҳам бирдир. Оятдаги لِلزَّكَاةِ сўзи فَاعِلُون нинг мафъули эмас, балки ундаги ( لِ ) юкламаси иллат ва мақсад ифодалайди. Инсоннинг ўз нафсини тазкия қилиши икки қисмга бўлинади:
Бири феъл билан қилинадиган тазкиядир. Бундай тазкия мақталади ва ушбу оятларда кўзда тутилган ҳам шудир: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا : Нафсини поклаган киши, албатта, нажот топди (91/Шамс 9); قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى : Нафсини поклаган киши, ҳақиқатан, нажотга эришди (87/Аълаа 14).
Иккинчиси сўз билан қилинадиган тазкиядир: одил кишининг бошқа бировни тазкия қилиши каби. Аммо инсоннинг ўз-ўзини тазкия қилиши қораланадиган ишдир. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло бундан қайтармоқда: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ : Нафсларингизни покка чиқарманг (53/Нажм 32). Аллоҳ таолонинг буни ман қилиши тарбия беришга қаратилгандир. Чунки инсоннинг ўз шахсини мақташи ҳам ақлан, ҳам шаръан хунук ишдир. Дарҳақиқат, бир ҳаким/донишманддан: “Ҳақиқат бўлса ҳам хунук нарса нима?” деб сўралганда, у: “Кишининг ўз-ўзини мақташидир”, деб жавоб берган.
Инсонлар Аллоҳ таолонинг ҳаққидан фақирларга берадиган мол номи бўлган закот ҳам шу маънодан келиб чиққан. Закотга бу исмнинг берилиши — ундан умид қилинадиган барака сабабли ёки нафснинг покланиши; яъни нафснинг яхшилик ва баракалар билан камолга етиши сабаблидир. Ёки бу ном ҳар икки сабаб туфайли берилгандир. Чунки сўз юритилаётган бу ҳар икки яхшилик ҳам закотда бордир.
Аллоҳ таоло ушбу оятда закотни намоз билан бирга зикр қилган: وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ : Намозни тўлиқ адо қилинглар, закот беринглар (2/Бақара 43). Инсон нафс тазкияси ва покланиши билан дунёда мақтовга лойиқ сифатларга, охиратда эса ажр ва мукофотга ҳақли бўладиган ҳолатга етади. Бу эса инсоннинг ўзини поклайдиган ишларни бажаришни мақсад қилиб олиши билан рўй беради.
Бу иш баъзан инсонга нисбат берилади; чунки уни касб қилиб қўлга киритувчи — инсондир: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا : Нафсини поклаган киши, албатта, нажот топди (91/Шамс 9). Баъзан эса Аллоҳ таолога нисбат берилади; чунки бу ишнинг ҳақиқий фоили — У Зотдир: بَلِ اللّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاء : Ундай эмас, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган бандасини поклайди (4/Нисо 49).
Баъзан эса Пайғамбарга нисбат берилади; чунки Пайғамбар инсонларни поклайдиган нарсаларни уларга етказишда воситадир: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا : Уларнинг молларидан, уларни поклайдиган, юксалтирадиган бир садақа ол (9/Тавба 103); أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ : Сизларга орангиздан бир Расул юбордик; у сизларга оятларимизни тиловат қилиб беради, сизларни поклайди (2/Бақара 151).
Баъзан эса покланишнинг воситаси бўлган ибодатга нисбат берилади: وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً : Ўз даргоҳимиздан бир меҳрибонлик, бир поклик ато қилдик (19/Марям 13). قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلامًا زَكِيًّا : Фаришта: Мен фақат сенга покиза бир ўғил бахш этишим учун Роббингнинг элчисиман, холос, деди (19/Марям 19); яъни яратилишдан покланган. Бу ҳам биз зикр қилганимиздек, танлаш йўли биландир. Шундайки, Аллоҳ таоло баъзи бандаларини таълим-тарбия билан эмас, балки илоҳий тавфиқ билан билим соҳиби ва пок табиатли қилиб қўяди. Барча набийлар ва расуллар шундайдир. Оятда Ҳазрати Исонинг покланган деб таърифланиши ўша пайтдаги ҳолати билан эмас, келажакдаги ҳолати билан ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Яъни кейинчалик покланади деганидир.
وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ : Улар закотни адо қилувчилардир (23/Муъминун 4). Яъни улар қиладиган ибодатларини Аллоҳ ўзларини поклаши ёки ўз нафсларини поклашлари учун бажарадилар. Бу ҳар икки маъно ҳам бирдир. Оятдаги لِلزَّكَاةِ сўзи فَاعِلُون нинг мафъули эмас, балки ундаги ( لِ ) юкламаси иллат ва мақсад ифодалайди. Инсоннинг ўз нафсини тазкия қилиши икки қисмга бўлинади:
Бири феъл билан қилинадиган тазкиядир. Бундай тазкия мақталади ва ушбу оятларда кўзда тутилган ҳам шудир: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا : Нафсини поклаган киши, албатта, нажот топди (91/Шамс 9); قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى : Нафсини поклаган киши, ҳақиқатан, нажотга эришди (87/Аълаа 14).
Иккинчиси сўз билан қилинадиган тазкиядир: одил кишининг бошқа бировни тазкия қилиши каби. Аммо инсоннинг ўз-ўзини тазкия қилиши қораланадиган ишдир. Дарҳақиқат, Аллоҳ таоло бундан қайтармоқда: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ : Нафсларингизни покка чиқарманг (53/Нажм 32). Аллоҳ таолонинг буни ман қилиши тарбия беришга қаратилгандир. Чунки инсоннинг ўз шахсини мақташи ҳам ақлан, ҳам шаръан хунук ишдир. Дарҳақиқат, бир ҳаким/донишманддан: “Ҳақиқат бўлса ҳам хунук нарса нима?” деб сўралганда, у: “Кишининг ўз-ўзини мақташидир”, деб жавоб берган.