غ ل ل

غَلَل сўзининг асл маъноси бирор нарсага совут кийдириш ва уни ўртага олишдир. Дарахтлар орасидан оқадиган сувга غَلَل дейилиши ҳам шу маънодандир. Унга غَيْل ҳам дейилади. اِنْغَلَّ فِيمَا بَيْنَ الشَّجَرِ : Дарахтлар орасига кирди. غُلّ эса у билан боғланадиган ва аъзоларни ўртасига оладиган нарса маъносидадир. Унинг кўплиги أَغْلاَل шаклида келади. غُلَّ فُلاَنٌ : Фалончи у билан (кишан билан) боғланди. Аллоҳ буюради: خُذُوهُ فَغُلُّوهُ : Уни ушланглар, кишанга солинглар уни (69/Ҳаққо 30); إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ : Бўйинларида темир кишанлар ва занжирлар бўлган ҳолда судраладилар (40/Ғофир 71).
Бахил кишига: هُوَ مَغْلُولُ الْيَدِ : Унинг қўли кишанлангандир, дейилади. وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ : Уларнинг елкаларидаги оғир юкларни ва бўйинларидаги занжирларни олиб ташлайди (7/Аъроф 157); وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ : Қўлингни бўйнингга боғлаб қўйма (17/Исро 29); وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا : Яҳудийлар: Аллоҳнинг қўли боғлангандир, дедилар. Бундай деганлари учун ўзларининг қўллари боғлансин, уларга лаънат бўлсин (5/Моида 64); яъни Аллоҳни бахилликда айбладилар. Баъзилар шундай дейди: Яҳудийлар Аллоҳ таолонинг ҳамма нарсани қилиб битказганини эшитганларида шундай дедилар: إِذًا يَدُ اللهِ مَغْلُولَةٌ ; яъни Аллоҳнинг қўли бўш қолгани учун боғлангандек. Шунда Аллоҳ таоло юқоридаги оятни нозил қилди.
إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا : Биз уларнинг бўйинларига кишанлар солдик (36/Ёсин 8); яъни Аллоҳ уларни яхши ишлар қилишдан тўсди. Бу худди уларнинг қалб, қулоқ ва кўзлари тамғаланиш ва муҳрланиш билан сифатлангани кабидир. Баъзилар шундай дейди: Гарчи бу оят ўтган замон шаклида келган бўлса-да, у зикр этилган кишиларга охират ҳаётида қилинадиган нарсага ишорадир. Худди мана бу оят каби: وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا : Биз куфр келтирганларнинг бўйинларига темир кишанлар соламиз (34/Сабаъ 33).
غِلاَلَة : Икки кийим орасига кийиладиган нарса. شِعَار — кийим остидан, دِثَار эса кийим устидан кийиладиган нарсадир. غِلاَلَة эса шу иккисининг орасига кийиладиган нарсадир. Баъзан غِلاَلَة совут маъноси учун истиора қилинади; худди совутнинг ҳам унинг учун истиора қилингани каби. غُلُول : Хиёнатни ўзига либос қилиш. غِلّ : адоват: وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ : Биз уларнинг дилларида гинадан не бор бўлса, чиқариб олдик (7/Аъроф 43); وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آَمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ : Қалбларимизда иймон келтирганларга нисбатан ҳеч қандай гина пайдо қилмагин! Роббимиз! Шубҳасиз, Сен ўта шафқатли, ўта марҳаматлисан! (59/Ҳашр 10).
Бир киши ғилл эгаси, яъни гина эгаси бўлганида, غَلَّ يَغِلُّ дейилади. أَغَلَّ ; яъни иғлол, яъни хиёнат эгаси бўлди. غَلَّ يَغُلُّ : Хиёнат қилди. أَغْلَلْتُ فُلاَنًا : Фалончини хиёнатга нисбат бердим. Аллоҳ буюради: وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ : Бирор пайғамбарга омонатга хиёнат қилиш ярашмас (3/Оли Имрон 161). Оят أَنْ يُغَلَّ шаклида ҳам ўқилган. Яъни: "Бирор пайғамбарнинг хиёнатга нисбат берилиши ярашмас." Бу сўз мазкур шаклда أَغْلَلْتُهُ (Уни хиёнатга нисбат бердим) маъносидан келади. وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ : Ким хиёнат қилса; қиёмат куни хиёнат қилган нарсаси билан келади (3/Оли Имрон 161).
Шундай ривоят қилинади: لاَ إِغْلاَلَ وَلاَ إِسْلاَلَ : Яъни, хиёнат йўқ, ўғрилик йўқ! Бошқа бир ҳадисда Пайғамбар (сав) буюрган: ثَلاَثٌ لاَ يَغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ : Уч нарса бор, улар бажарилар экан, мўминнинг қалби гина сақламайди. Бу ҳадисдаги لاَ يَغِلُّ сўзи لاَ يَضْطَغِنُ /гина сақламайди, маъносидадир. Бу ҳадис " لاَ يُغِلُّ " шаклида ҳам ривоят қилинган. Бунга кўра ҳадиснинг маъноси шундай бўлади: "Уч нарса бор, улар бажарилар экан, мўминнинг қалби хиёнат эгаси бўлмайди."
أَغَلَّ الْجَازِرُ وَالسَّالِخُ : Қассоб ва тери шилувчи терида бир оз гўшт қолдирдилар. Бу сўз хиёнат маъносидаги إِغْلاَل ўзагидан келади. Гўё қассоб гўшт борасида хиёнат қилиб, олиб кетган терисида гўшт қолдиргандек. غُلَّة ва غَلِيل : Инсоннинг ичида яширадиган ташналик ҳисси, кучли муҳаббат ва гина. شَفَا فُلاَنٌ غَلِيلَهُ : Фалончи ичидаги гинасини даволади. غَلَّة : Инсон ўз еридан оладиган ҳосил. وَقَدْ أَغَلَّتْ ضَيْعَتُهُ : Ери ҳосил берди. مُغَلْغَلَة : Жўшқин бир жамоага ташқаридан келган мактуб / Жамоага ташқаридан келиб, ичларига сингиб борган мактуб. Бу маънода шоир шундай дейди:
تَغَلْغَلَ حَيْثُ لَمْ يَبْلُغْ شَرَابٌ *** وَلاَ حُزْنٌ وَلَمْ يَبْلُغْ سُرُورٌ -340
340- Сувнинг етмаган жойига сингиб борди;
На ғамнинг, на шодликнинг етган жойига.