ذ ك و

ذَكَتِ النَّارُ تَذْكُو : Олов ёниб, чарақлади. ذَكَّيْتُهَا تَذْكِيَةً : Оловни ёқдим. ذُكَاء : Қуёшнинг исмларидан биридир. اِبْنُ ذُكَاءَ : Тонгнинг исмларидан биридир. Тонг қуёшнинг ўғли деб тасаввур қилингани каби, қуёшнинг нури деб ҳам тасаввур қилинади ва حَاجِبُ الشَّمْسِ деб номланади. Идрок этишдаги тезлик ва тушуниш кучи ذَكَاء деб ифодаланади. Худди мана бу иборадаги каби: فُلاَنٌ هُوَ شُعْلَةُ نَارٍ : Фалончи киши олов алангасидир/ўткир зеҳнга эгадир.
ذَكَّيْتُ الشَّاةَ : Қўйни бўғизладим. تَذْكِيَة /Бўғизлаш сўзининг асл маъноси табиий ҳароратни ташқарига чиқаришдир. Аммо шариатда бу — маълум бир тарзда ҳаётни тугатишдир. Бу сўзнинг мана шу маънодан келиб чиққанига арабларнинг ўлган кишига خَامِدٌ وَهَامِدٌ /ўчган ва ўчган оловга эса مَيْتَة /ўлик дейишлари далолат қилади.
Киши ёшга улғайиб, кўп таълим ва тажрибалари сабабли зеҳн эгаси бўлганда ذَكَّى الرَّجُلُ дейилади. Шунинг учун фақат тажриба ва кўникмага эга бўлган кексага مُذَكًّّي дейилади. Узоқ умр кўрганликлари туфайли, кўпроқ кексалар тажриба ва кўникма эгаси бўлганлари учун ذَكَاء сўзи улар ҳақида қўлланилади. Бу сўз йирик, яхши отлар учун ҳам ишлатилади. Мана бу ибора шу маънодадир: جَرْيُ اْلمُذَكِّيَاتِ غِلاَبٌ : Йирик отлар чопишда устундир.