غ ب ر
Ғ-б-р
غَابِر : ёнидагиси кетганидан кейин ўз ўрнида қолувчидир: إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ : Фақат бир кекса аёл ортда қолганлардан бўлди (26/Шуъаро 171); яъни умри узун бўлганлардан бўлди. Баъзиларга кўра: «Лут билан бирга кетмасдан ортда қолганлардан бўлди»; яна баъзиларга кўра: «кейинроқ азоб ичида қолганлардан бўлди» деган маънодадир.
Бу мавзу бошқа баъзи оятларда ҳам шундай келади: إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ : Фақат хотининг бундан мустасно; у ортда қолувчилардан бўлади (29/Анкабут 33); إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ : Фақат Лутнинг хотини бундан мустасно, унинг ортда қолувчилар орасида бўлишини тақдир қилдик (15/Ҳижр 60).
غُبْرَة сўзи ҳам шу маънодан келади. غُبْرَة — эмчакда ортиб қолган сутдир. Унинг кўплиги أَغْبَار шаклида келади. غُبَّرُ الْحَيْضِ : ҳайз қолдиғи. غُبَّرُ اللَّيْلِ : кечанинг охири. غُبَار : совурилган тупроқдан ортда қолгани. Бу сўз دُخَان /тутун, عُثَان /чанг ва шунга ўхшаш қолдиқ исмлари шаклларида келган. قَدْ غَبَرَ الْغُبَارُ : чанг кўтарилди. Баъзиларга кўра ўтмишга ҳам غَابِر ; қолдиққа ҳам غَابِر дейилади. Агар бу саҳиҳ бўлса, ўтмишга غَابِر дейилиши — чангнинг ер устидан ўтиши нуқтаи назаридан; қолдиққа غَابِر дейилиши эса — югуриб кетган нарсадан чангнинг ортда қолиши нуқтаи назаридан келиб чиқади.
غُبَار : сўзидан غَبَرَة сўзи ясалган. غَبَرَة : бирор нарсага ёпишган чанг ва чанг рангида бўлган нарса. وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ : Баъзи юзлар у кунда ғубор босган (80/Абаса 40) ояти хафагарчилик туфайли юзнинг ўзгаришидан киноядир. Худди мана бу оятдек: ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا : Юзи қоп-қора бўлиб кетади (16/Наҳл 58). Бу ўзакдан қуйидаги шакллар ишлатилади: غَبَرَ غَبْرَةً، وَاغْبَرَّ وَاغْبَارَّ : чангланди. Шоир Тарафа шундай дейди:
رَأَيْتُ بَنِي غَبْرَاءَ لا يُنْكِرُونَنِي -337
337- Кўрдимки, ғабро ўғиллари [чангнинг болалари] мени инкор этмаяптилар.
Яъни чангли чўлнинг ўғиллари/йўловчилар. Бу арабларнинг بَنُو السَّبِيلِ /йўлнинг ўғиллари/йўловчилар, деган сўзларига ўхшайди. دَاهِيَةٌ غَبْرَاءُ /Катта фалокат, деган сўз, ё; غَبَرَ الشَّيْءُ : Бир нарса чанг ичига кирди, деган маънодан келади; — гўё фалокат одамларни чанг ичида қолдиргандек — ёки қолдиқ маъносидаги غُبْر ўзагидан келади. Бунга кўра, «тугамайдиган давомли фалокат» деган маънода бўлади. Ёки غَبَرَةُ اللَّوْنِ /кулранг маъносидан келади, бу эса худди دَاهِيَةٌ زَبَّاءُ /катта фалокат, деган сўзларга ўхшаш бўлади. Ёки غُبْرَةُ اللَّبَنِ /сут қолдиғи маъносидан келади. Буларнинг барчасидан чиқадиган маъно шудир: тугаганида изи қоладиган фалокат. Ёки қуйидаги сўзларидан келади: عِرْقٌ غَبِرٌ : кетма-кет тепиб турувчи томир. وَقَدْ غَبِرَ الْعِرْقُ : томир кетма-кет тепди. غُبَيْرَاء : маълум бир ўсимлик ва ўша ўсимликнинг шакли ва рангидаги мева.
Бу мавзу бошқа баъзи оятларда ҳам шундай келади: إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ : Фақат хотининг бундан мустасно; у ортда қолувчилардан бўлади (29/Анкабут 33); إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ : Фақат Лутнинг хотини бундан мустасно, унинг ортда қолувчилар орасида бўлишини тақдир қилдик (15/Ҳижр 60).
غُبْرَة сўзи ҳам шу маънодан келади. غُبْرَة — эмчакда ортиб қолган сутдир. Унинг кўплиги أَغْبَار шаклида келади. غُبَّرُ الْحَيْضِ : ҳайз қолдиғи. غُبَّرُ اللَّيْلِ : кечанинг охири. غُبَار : совурилган тупроқдан ортда қолгани. Бу сўз دُخَان /тутун, عُثَان /чанг ва шунга ўхшаш қолдиқ исмлари шаклларида келган. قَدْ غَبَرَ الْغُبَارُ : чанг кўтарилди. Баъзиларга кўра ўтмишга ҳам غَابِر ; қолдиққа ҳам غَابِر дейилади. Агар бу саҳиҳ бўлса, ўтмишга غَابِر дейилиши — чангнинг ер устидан ўтиши нуқтаи назаридан; қолдиққа غَابِر дейилиши эса — югуриб кетган нарсадан чангнинг ортда қолиши нуқтаи назаридан келиб чиқади.
غُبَار : сўзидан غَبَرَة сўзи ясалган. غَبَرَة : бирор нарсага ёпишган чанг ва чанг рангида бўлган нарса. وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ : Баъзи юзлар у кунда ғубор босган (80/Абаса 40) ояти хафагарчилик туфайли юзнинг ўзгаришидан киноядир. Худди мана бу оятдек: ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا : Юзи қоп-қора бўлиб кетади (16/Наҳл 58). Бу ўзакдан қуйидаги шакллар ишлатилади: غَبَرَ غَبْرَةً، وَاغْبَرَّ وَاغْبَارَّ : чангланди. Шоир Тарафа шундай дейди:
رَأَيْتُ بَنِي غَبْرَاءَ لا يُنْكِرُونَنِي -337
337- Кўрдимки, ғабро ўғиллари [чангнинг болалари] мени инкор этмаяптилар.
Яъни чангли чўлнинг ўғиллари/йўловчилар. Бу арабларнинг بَنُو السَّبِيلِ /йўлнинг ўғиллари/йўловчилар, деган сўзларига ўхшайди. دَاهِيَةٌ غَبْرَاءُ /Катта фалокат, деган сўз, ё; غَبَرَ الشَّيْءُ : Бир нарса чанг ичига кирди, деган маънодан келади; — гўё фалокат одамларни чанг ичида қолдиргандек — ёки қолдиқ маъносидаги غُبْر ўзагидан келади. Бунга кўра, «тугамайдиган давомли фалокат» деган маънода бўлади. Ёки غَبَرَةُ اللَّوْنِ /кулранг маъносидан келади, бу эса худди دَاهِيَةٌ زَبَّاءُ /катта фалокат, деган сўзларга ўхшаш бўлади. Ёки غُبْرَةُ اللَّبَنِ /сут қолдиғи маъносидан келади. Буларнинг барчасидан чиқадиган маъно шудир: тугаганида изи қоладиган фалокат. Ёки қуйидаги сўзларидан келади: عِرْقٌ غَبِرٌ : кетма-кет тепиб турувчи томир. وَقَدْ غَبِرَ الْعِرْقُ : томир кетма-кет тепди. غُبَيْرَاء : маълум бир ўсимлик ва ўша ўсимликнинг шакли ва рангидаги мева.