م ت ع
М-т-ъ
مُتُوع сўзи, чўзилиш ва кўтарилиш деганидир. Шу маънода مَتَعَ النَّهَارُ Кун кўтарилди дейилади. Ўсимлик энди чиқаётганда сал кўтарила бошлаганида مَتَعَ النَّبَاتُ дейилади.
مَتاَع хуш вақт ўтказиш деганидир. Шу маънода مَتَّعَهُ اللهُ بِكَذَا، وَأَمْتَعَهُ؛ وَتَمَتَّعَ بِهِ Аллоҳ унга бахтли ҳаёт берди, уни ҳаётининг лаззатидан баҳраманд қилди ва у ҳам ундан баҳраманд бўлди, дейилади.
Аллоҳ таоло ҳам шу маънода шундай буюради: وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ уларни маълум бир вақтгача бу дунёда фойдалантирдик (10/Юнус 98); نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً Уларни озгина муддат фойдалантирамиз (31/Луқмон 24); فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا Инкор этганни ҳам озгина муддат фойдалантирамиз (2/Бақара 126) سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ Аммо кўп жамоаларни ҳам фойдалантирамиз, сўнгра уларга Биз томонимиздан аламли азоб етади (11/Ҳуд 48).
Қуръони Каримда تَمَتَّعُوا феъли, дунё билан боғлиқ ҳолда келган барча ўринларда таҳдид учун ишлатилган. Бунинг сабаби, феъл кенгайиш/фаровонлик маъносини ҳам ўзида ташишидир.
اِسْتَمْتَعَ феъли эса, фойдаланишни истади, деганидир. Аллоҳ таоло шу маънода буюради: اِسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ Биримиз биримиздан фойдаландик (6/Анъом 128);فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُم بِخَلاَقِكُم كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاَقِهِمْ Сиздан олдингилар насибаларича фойдаланганлари каби, сизлар ҳам насибангизча фойдаландингиз (9/Тавба 69).
Аллоҳ таолонинг ушбу сўзи: وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ Ер юзида бир муддат жойлашиб фойдаланасизлар (2/Бақара 36), ҳар бир кишининг дунёдан маълум бир муддат фойдаланишига эътибор қаратмоқда.
Аллоҳ таолонинг: قُلْ مَتَاعُ الدَّنْيَا قَلِيلٌ Айт: Дунёдан фойдаланиш жуда оздир (4/Нисо 77) сўзи эса, охират олдида дунёга эътибор берилмаслигига оид бир огоҳлантиришдир. Шунга кўра Аллоҳ таолонинг: فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ Ҳолбуки, дунё ҳаётидан фойдаланиш охиратга нисбатан жуда оздир (9/Тавба 38) сўзи ҳам, охират билан таққосланганда, деган маънога келади.
Аллоҳ таоло шундай буюради: وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلاَّ مَتَاعٌ дунё ҳаёти охират олдида фақат қисқа бир фойдаланишдан иборатдир (13/Раъд 26).
Уй жиҳозларига ҳам مَتَاع деб ном берилади. Аллоҳ таоло шундай буюради: ابْتِغَاء حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ Безаниш ёки фойдаланиш учун (13/Раъд 17).
مَتَاع ва مُتْعَة сўзлари, ҳар қандай тарзда ўзидан фойдаланиладиган нарсаларга айтилади. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзи шу маънога кўрадир: وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ Юкларини очганларида (12/Юсуф 65); яъни, озуқаларини/егуликларини. Бу ерда, егулик, مَتَاع деб номланган. Баъзиларга кўра эса, бу ердаги мато сўзи, идиш деганидир. Ҳақиқат шуки: Идиш ва таом бир-бири билан боғлиқдир. Чунки таом идиш ичида эди.
Аллоҳ таолонинг وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ Талоқ қилинган аёлларга яхшилик билан фойдалантириш бордир (2/Бақара 241).
مَتَاع ва مُتْعَة талоқ қилинган аёлга кутиш муддати давомида фойдаланиши учун бериладиган нафақадир. Шу маънода أَمْتَعْتُهَا ва مَتَّعْتُهَا дейилади. Қуръонда бу маънолардан иккинчиси ишлатилган. Мисол: فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ Уларни фойдалантиринглар ва қўйиб юборинглар (33/Аҳзоб 49). Аллоҳ таоло шундай буюради: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ Уларни бой ўз ҳолича, камбағал ўз ҳолича муносиб тарзда фойдалантиринглар (2/Бақара 236).
مُتْعَةُ النِّكَاحِ ибораси, бир кишининг бир аёл билан маълум бир муддатгача, маълум миқдордаги мол эвазига бирга бўлишга келишиши, муддат тугагач эса талоқсиз ажралишидир.
مُتْعَةُ اْلحَجِّ атамаси, Ҳажга Умрани қўшиб, ҳар иккисини бирга адо этишдир. Аллоҳ буюради: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ Кимки ҳажгача Умрадан фойдаланса, унга қурби етган бир қурбонлик сўйиш керак (2/Бақара 196).
شَرَابٌ مَاتِعٌ иборасининг, қизил шароб экани айтилган. Тўғриси, сифати туфайли ёқимли бўлган шароб деганидир. Қизиллик бевосита унинг ўзининг эмас, балки сифатининг бир хусусиятидир.
جَمَلٌ مَاتِعٌ ибораси, кучли туя деганидир.
Шоир шундай дейди:
وَمِيزَانُهُ فِي سُورَةِ البرِّ مَاتِعُ -419
419- Тарозида унинг яхшиликдаги шарафи жуда юксакдир.
Яъни: Янада оғирроқ ва янада кўпроқдир.
مَتاَع хуш вақт ўтказиш деганидир. Шу маънода مَتَّعَهُ اللهُ بِكَذَا، وَأَمْتَعَهُ؛ وَتَمَتَّعَ بِهِ Аллоҳ унга бахтли ҳаёт берди, уни ҳаётининг лаззатидан баҳраманд қилди ва у ҳам ундан баҳраманд бўлди, дейилади.
Аллоҳ таоло ҳам шу маънода шундай буюради: وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ уларни маълум бир вақтгача бу дунёда фойдалантирдик (10/Юнус 98); نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً Уларни озгина муддат фойдалантирамиз (31/Луқмон 24); فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلا Инкор этганни ҳам озгина муддат фойдалантирамиз (2/Бақара 126) سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ Аммо кўп жамоаларни ҳам фойдалантирамиз, сўнгра уларга Биз томонимиздан аламли азоб етади (11/Ҳуд 48).
Қуръони Каримда تَمَتَّعُوا феъли, дунё билан боғлиқ ҳолда келган барча ўринларда таҳдид учун ишлатилган. Бунинг сабаби, феъл кенгайиш/фаровонлик маъносини ҳам ўзида ташишидир.
اِسْتَمْتَعَ феъли эса, фойдаланишни истади, деганидир. Аллоҳ таоло шу маънода буюради: اِسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ Биримиз биримиздан фойдаландик (6/Анъом 128);فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُم بِخَلاَقِكُم كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلاَقِهِمْ Сиздан олдингилар насибаларича фойдаланганлари каби, сизлар ҳам насибангизча фойдаландингиз (9/Тавба 69).
Аллоҳ таолонинг ушбу сўзи: وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ Ер юзида бир муддат жойлашиб фойдаланасизлар (2/Бақара 36), ҳар бир кишининг дунёдан маълум бир муддат фойдаланишига эътибор қаратмоқда.
Аллоҳ таолонинг: قُلْ مَتَاعُ الدَّنْيَا قَلِيلٌ Айт: Дунёдан фойдаланиш жуда оздир (4/Нисо 77) сўзи эса, охират олдида дунёга эътибор берилмаслигига оид бир огоҳлантиришдир. Шунга кўра Аллоҳ таолонинг: فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ Ҳолбуки, дунё ҳаётидан фойдаланиш охиратга нисбатан жуда оздир (9/Тавба 38) сўзи ҳам, охират билан таққосланганда, деган маънога келади.
Аллоҳ таоло шундай буюради: وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فِي الآخِرَةِ إِلاَّ مَتَاعٌ дунё ҳаёти охират олдида фақат қисқа бир фойдаланишдан иборатдир (13/Раъд 26).
Уй жиҳозларига ҳам مَتَاع деб ном берилади. Аллоҳ таоло шундай буюради: ابْتِغَاء حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ Безаниш ёки фойдаланиш учун (13/Раъд 17).
مَتَاع ва مُتْعَة сўзлари, ҳар қандай тарзда ўзидан фойдаланиладиган нарсаларга айтилади. Аллоҳ таолонинг ушбу сўзи шу маънога кўрадир: وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ Юкларини очганларида (12/Юсуф 65); яъни, озуқаларини/егуликларини. Бу ерда, егулик, مَتَاع деб номланган. Баъзиларга кўра эса, бу ердаги мато сўзи, идиш деганидир. Ҳақиқат шуки: Идиш ва таом бир-бири билан боғлиқдир. Чунки таом идиш ичида эди.
Аллоҳ таолонинг وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ Талоқ қилинган аёлларга яхшилик билан фойдалантириш бордир (2/Бақара 241).
مَتَاع ва مُتْعَة талоқ қилинган аёлга кутиш муддати давомида фойдаланиши учун бериладиган нафақадир. Шу маънода أَمْتَعْتُهَا ва مَتَّعْتُهَا дейилади. Қуръонда бу маънолардан иккинчиси ишлатилган. Мисол: فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ Уларни фойдалантиринглар ва қўйиб юборинглар (33/Аҳзоб 49). Аллоҳ таоло шундай буюради: وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ Уларни бой ўз ҳолича, камбағал ўз ҳолича муносиб тарзда фойдалантиринглар (2/Бақара 236).
مُتْعَةُ النِّكَاحِ ибораси, бир кишининг бир аёл билан маълум бир муддатгача, маълум миқдордаги мол эвазига бирга бўлишга келишиши, муддат тугагач эса талоқсиз ажралишидир.
مُتْعَةُ اْلحَجِّ атамаси, Ҳажга Умрани қўшиб, ҳар иккисини бирга адо этишдир. Аллоҳ буюради: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ Кимки ҳажгача Умрадан фойдаланса, унга қурби етган бир қурбонлик сўйиш керак (2/Бақара 196).
شَرَابٌ مَاتِعٌ иборасининг, қизил шароб экани айтилган. Тўғриси, сифати туфайли ёқимли бўлган шароб деганидир. Қизиллик бевосита унинг ўзининг эмас, балки сифатининг бир хусусиятидир.
جَمَلٌ مَاتِعٌ ибораси, кучли туя деганидир.
Шоир шундай дейди:
وَمِيزَانُهُ فِي سُورَةِ البرِّ مَاتِعُ -419
419- Тарозида унинг яхшиликдаги шарафи жуда юксакдир.
Яъни: Янада оғирроқ ва янада кўпроқдир.