م و ت
М-в-т
Ўлим турлари ҳаёт турлари қанча бўлса, шунчадир:
Биринчиси: Ўлим — инсон, ҳайвон ва ўсимликлардаги жонлилик кучининг йўқолишидир. Аллоҳ буюради: وَيُحْيِي اْلأَرْض بَعْدَ مَوْتِهَا ерни ўлимидан сўнг У тирилтиради (30/Рум 19), وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً У сув билан ўлик ерни тирилтирдик (50/Қоф 11).
Иккинчиси: Ўлим — сезувчи кучнинг кетишидир. يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا Кошки, мен бундан олдин ўлган бўлсам эди (19/Марям 23), أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيّاً Мен ўлганимда тирилтириламанми? (19/Марям 66).
Учинчиси: Ўлим — фикрлаш кучининг кетишидир. Бу эса — жаҳолатдир. أَوَ مَنْ كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ Ўлик ҳолида қалбини тирилтириб (6/Анъом 122) каби. إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى Албатта, сен ўликларга эшиттира олмайсан (27/Намл 80) оятидан кўзда тутилган мана шу учинчисидир.
Тўртинчиси: Ўлим — ҳаётни хиралаштирувчи ғам-қайғудир. وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ Ўлим унга ҳар томондан келса-да, у ўла олмайди (14/Иброҳим 17) оятида кўзда тутилган будир.
Бешинчиси: Ўлим — уйқу деганидир. Уйқу — енгил бир ўлим, ўлим эса — оғир бир уйқудир. Шу маънога кўра Аллоҳ таоло ҳам уйқуни, ҳам ўлимни تَوَفِّي деб номлаган: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُم بِاللَّيْلِ Кечаси сизларни вафот эттирувчи Зот Удир (6/Анъом 60), اللَّهُ يَتَوَفَّى اْلأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا Аллоҳ ўладиганларнинг ўлими вақтида, ўлмайдиганларни эса уйқуси вақтида вафот эттиради (39/Зумар 42); وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ҳисобламанг, аксинча, улар тирикдирлар; Роббилари ҳузурида ризқлантирилмоқдалар (3/Оли Имрон 169).
Дейиладики: Улар ўлмаган дейилганда, руҳлари ўлмаган дегани, чунки бу ерда уларнинг неъматлар билан сийланганлиги ҳақида сўз кетмоқда. Баъзилар эса: улардан وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ Ўлим унга ҳар томондан келса-да, ўла олмайди (14/Иброҳим 17) оятида баён этилган ғам ҳолати кўтарилган, дейишган.
كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ Ҳар бир инсон ўлимни тотиб кўради (3/Оли Имрон 185). Бу ерда баён этилган ўлим — жонлилик кучининг кетиши ва руҳнинг бадандан узоқлашишидир. اِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُم مَيِّتُونَ Албатта, сен ҳам ўлувчисан, улар ҳам ўлувчидирлар (39/Зумар 30).
Баъзилар оят “ҳамма каби, сен ҳам ўласан” маъносида эканини айтишган.
Шоир шундай дейди:
429- وَالْمَوْتُ حَتْمٌ فِي رِقَابِ اْلعِبَادِ
429- Ўлим — бандаларнинг бўйнидаги муқаррар бир қазодир.
Баъзилар эса: бу оятда айтилган ўлим — руҳнинг бадандан узоқлашиши маъносида эмас, балки инсонларда содир бўладиган эриш ва камайишдир. Чунки инсон боласи дунёда экан, бўлак-бўлак ўлиб боради, дейишган.
Дарҳақиқат, шоир шундай дейди:
430- يَمُوتُ جُزْءَا فَجُزْءًا
430- Бўлак-бўлак ўлиб боради.
Баъзи кишилар бу маънони مَائِتْ сўзи билан ифодалайдилар ва مَيِّت билан مَائِت сўзларини бир-биридан ажратадилар ҳамда مَائِت эрувчи маъносидадир, деб айтишган.
Қози Али ибн Абдулазиз шундай дейди:
Тилимизда улар айтганидек, مَائِت деган сўз йўқ.
مَيْت эса مَيِّت сўзининг шаддасиз шаклидир. Аммо مَوْتٌ مَائِتٌ дейиш мумкин. Бу худди شِعْرٌ شَاعِرٌ жўшқин бир шеър ва وسَيْلٌ سَائِلٌ тўғонидан ошган бир сел деганлари кабидир.
بَلَدٌ مَيِّتٌ وَمَيْتٌ ўлик шаҳар дейилади. Аллоҳ буюради: فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ Биз булутларни ўлик шаҳарга ҳайдаб (35/Фотир 9), بَلْدَةً مَيْتاً ўлик бир шаҳар (43/Зухруф 11).
مَيْتَة сўйилмасдан жони чиққан ҳайвон деганидир. Аллоҳ буюради: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ Сўйилмасдан ўз-ўзидан ўлган ҳайвоннинг гўшти сизларга ҳаром қилинди (5/Моида 3); إِلاَّ أَن يَكُونَ مَيْتَةً Сўйилмасдан ўз-ўзидан ўлган ҳайвон бўлиши бундан мустасно (6/Анъом 145).
«Ўлик» деган маънони англатувчи مَوَتَان сўзи, «тирик» маъносидаги حَيَوَان сўзининг зид маънолисидир. Ҳали деҳқончилик учун яроқли бўлмаган ерга ҳам مَوَتَانٌ , ҳам أَرْضٌ مَوَاتٌ дейилади. وَقَعَ فِي اْلإِبِلِ مَوَتَانٌ كَثِيرٌ Туяларда кўп ўлим ҳодисаси содир бўлди. نَاقَةٌ مُمِيتَةٌ، وَمُمِيتٌ боласи ўлган урғочи туя деганидир.
إِمَاتَةُ اْلخَمْرِ ичкиликнинг ўлдирилиши, уни пиширишдан киноядир.
مُسْتَمِيت ўлим билан олишаётган кишидир. Шоир шундай дейди:
فَأَعْطَيْتَ اْلجَعَالَةَ مُسْتَمِيتًا -431
431- Мукофотни ўлим билан олишаётганга бердинг.
مُوتَة жинниликнинг бир кўринишидир. Бу гўё билим ва ақлнинг ўлишидандир. Шу маънода رَجُلٌ مَوْتَانُ اْلقَلْبِ қалби ўлик одам, اِمْرَأَةٌ مَوْتَانَةٌ қалби ўлик аёл, дейилади.
Биринчиси: Ўлим — инсон, ҳайвон ва ўсимликлардаги жонлилик кучининг йўқолишидир. Аллоҳ буюради: وَيُحْيِي اْلأَرْض بَعْدَ مَوْتِهَا ерни ўлимидан сўнг У тирилтиради (30/Рум 19), وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً У сув билан ўлик ерни тирилтирдик (50/Қоф 11).
Иккинчиси: Ўлим — сезувчи кучнинг кетишидир. يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا Кошки, мен бундан олдин ўлган бўлсам эди (19/Марям 23), أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيّاً Мен ўлганимда тирилтириламанми? (19/Марям 66).
Учинчиси: Ўлим — фикрлаш кучининг кетишидир. Бу эса — жаҳолатдир. أَوَ مَنْ كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ Ўлик ҳолида қалбини тирилтириб (6/Анъом 122) каби. إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى Албатта, сен ўликларга эшиттира олмайсан (27/Намл 80) оятидан кўзда тутилган мана шу учинчисидир.
Тўртинчиси: Ўлим — ҳаётни хиралаштирувчи ғам-қайғудир. وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ Ўлим унга ҳар томондан келса-да, у ўла олмайди (14/Иброҳим 17) оятида кўзда тутилган будир.
Бешинчиси: Ўлим — уйқу деганидир. Уйқу — енгил бир ўлим, ўлим эса — оғир бир уйқудир. Шу маънога кўра Аллоҳ таоло ҳам уйқуни, ҳам ўлимни تَوَفِّي деб номлаган: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُم بِاللَّيْلِ Кечаси сизларни вафот эттирувчи Зот Удир (6/Анъом 60), اللَّهُ يَتَوَفَّى اْلأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا Аллоҳ ўладиганларнинг ўлими вақтида, ўлмайдиганларни эса уйқуси вақтида вафот эттиради (39/Зумар 42); وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деб ҳисобламанг, аксинча, улар тирикдирлар; Роббилари ҳузурида ризқлантирилмоқдалар (3/Оли Имрон 169).
Дейиладики: Улар ўлмаган дейилганда, руҳлари ўлмаган дегани, чунки бу ерда уларнинг неъматлар билан сийланганлиги ҳақида сўз кетмоқда. Баъзилар эса: улардан وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ Ўлим унга ҳар томондан келса-да, ўла олмайди (14/Иброҳим 17) оятида баён этилган ғам ҳолати кўтарилган, дейишган.
كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ Ҳар бир инсон ўлимни тотиб кўради (3/Оли Имрон 185). Бу ерда баён этилган ўлим — жонлилик кучининг кетиши ва руҳнинг бадандан узоқлашишидир. اِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُم مَيِّتُونَ Албатта, сен ҳам ўлувчисан, улар ҳам ўлувчидирлар (39/Зумар 30).
Баъзилар оят “ҳамма каби, сен ҳам ўласан” маъносида эканини айтишган.
Шоир шундай дейди:
429- وَالْمَوْتُ حَتْمٌ فِي رِقَابِ اْلعِبَادِ
429- Ўлим — бандаларнинг бўйнидаги муқаррар бир қазодир.
Баъзилар эса: бу оятда айтилган ўлим — руҳнинг бадандан узоқлашиши маъносида эмас, балки инсонларда содир бўладиган эриш ва камайишдир. Чунки инсон боласи дунёда экан, бўлак-бўлак ўлиб боради, дейишган.
Дарҳақиқат, шоир шундай дейди:
430- يَمُوتُ جُزْءَا فَجُزْءًا
430- Бўлак-бўлак ўлиб боради.
Баъзи кишилар бу маънони مَائِتْ сўзи билан ифодалайдилар ва مَيِّت билан مَائِت сўзларини бир-биридан ажратадилар ҳамда مَائِت эрувчи маъносидадир, деб айтишган.
Қози Али ибн Абдулазиз шундай дейди:
Тилимизда улар айтганидек, مَائِت деган сўз йўқ.
مَيْت эса مَيِّت сўзининг шаддасиз шаклидир. Аммо مَوْتٌ مَائِتٌ дейиш мумкин. Бу худди شِعْرٌ شَاعِرٌ жўшқин бир шеър ва وسَيْلٌ سَائِلٌ тўғонидан ошган бир сел деганлари кабидир.
بَلَدٌ مَيِّتٌ وَمَيْتٌ ўлик шаҳар дейилади. Аллоҳ буюради: فَسُقْنَاهُ إِلَى بَلَدٍ مَيِّتٍ Биз булутларни ўлик шаҳарга ҳайдаб (35/Фотир 9), بَلْدَةً مَيْتاً ўлик бир шаҳар (43/Зухруф 11).
مَيْتَة сўйилмасдан жони чиққан ҳайвон деганидир. Аллоҳ буюради: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ Сўйилмасдан ўз-ўзидан ўлган ҳайвоннинг гўшти сизларга ҳаром қилинди (5/Моида 3); إِلاَّ أَن يَكُونَ مَيْتَةً Сўйилмасдан ўз-ўзидан ўлган ҳайвон бўлиши бундан мустасно (6/Анъом 145).
«Ўлик» деган маънони англатувчи مَوَتَان сўзи, «тирик» маъносидаги حَيَوَان сўзининг зид маънолисидир. Ҳали деҳқончилик учун яроқли бўлмаган ерга ҳам مَوَتَانٌ , ҳам أَرْضٌ مَوَاتٌ дейилади. وَقَعَ فِي اْلإِبِلِ مَوَتَانٌ كَثِيرٌ Туяларда кўп ўлим ҳодисаси содир бўлди. نَاقَةٌ مُمِيتَةٌ، وَمُمِيتٌ боласи ўлган урғочи туя деганидир.
إِمَاتَةُ اْلخَمْرِ ичкиликнинг ўлдирилиши, уни пиширишдан киноядир.
مُسْتَمِيت ўлим билан олишаётган кишидир. Шоир шундай дейди:
فَأَعْطَيْتَ اْلجَعَالَةَ مُسْتَمِيتًا -431
431- Мукофотни ўлим билан олишаётганга бердинг.
مُوتَة жинниликнинг бир кўринишидир. Бу гўё билим ва ақлнинг ўлишидандир. Шу маънода رَجُلٌ مَوْتَانُ اْلقَلْبِ қалби ўлик одам, اِمْرَأَةٌ مَوْتَانَةٌ қалби ўлик аёл, дейилади.