ذ و ق

ذَوْق : Оғизда таъмни ҳис қилишдир. Бу сўз ўзак жиҳатидан кўп эмас, кам ейиладиган нарсалар учун ишлатилади. Зеро кўп ейиладиган нарсага أَكْل дейилади. Қуръонда азоб мавзусида ذَوْق сўзи афзал кўрилган. Бу сўз урф жиҳатидан гарчи кам ейиладиган нарсалар учун бўлса-да, кўп ейиладиган нарсалар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Айнан бу сўзнинг зикр қилиниши, ҳар икки маънони ҳам қамраб олгани учундир. Аммо унинг азоб мавзусида ишлатилиши кўпроқдир:
لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ : Азобни тотишлари учун (4/Нисо 56); وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ : Уларга: “Ўзингиз ёлғонга чиқарган дўзах азобини тотинглар!” дейилади (32/Сажда 20); فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ : Куфрингиз сабабли азобни тотиб кўринглар! (8/Анфол 35); ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ : Тотиб кўр қани! Ахир сен азиз, кароматли эдинг-ку (44/Духон 49); إِنَّكُمْ لَذَائِقُو الْعَذَابِ الْأَلِيمِ : Сизлар, албатта, аламли азобни тотувчидирсизлар (37/Соффат 38); ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ : Мана шу, энди уни тотинглар (8/Анфол 14); وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ : Албатта, уларга ул катта азобдан ташқари, янада яқинроқ азобни ҳам тоттирамиз (32/Сажда 21).
Бу сўз раҳмат мавзусида ҳам ишлатилади. Масалан, қуйидаги оятларда бўлгани каби: وَلَئِنْ أَذَقْنَا الإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً : Инсонга Ўзимиздан бир раҳмат тоттирсак (11/Ҳуд 9); وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاء بَعْدَ ضَرَّاء مَسَّتْهُ : Агар унга теккан бир зарардан сўнг унга бир неъмат тоттирсак (11/Ҳуд 9). Шунингдек, синаш маъносини ҳам англатади: أَذَقْتُهُ كَذَا فَذَاقَ : Уни синадим, у ҳам синалди; فُلاَنٌ ذَاقَ كَذَا وَأَنَا أَكَلْتُهُ : Фалончи буни синади; мен эса уни, ундан кўпроқ синадим.
Қуйидаги оятда тоттириш ва либоснинг бирга зикр қилиниши, бу билан синов ва имтиҳон кўзда тутилгани учундир: فَأَذَاقَهَا اللهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ : Аллоҳ унга очлик ва хавф либосини тоттирди (16/Наҳл 112). Яъни Аллоҳ уларни очлик ва хавфни амалда бошидан кечирадиган ҳолатга солди. Баъзиларга кўра, бу оятда икки сўз тақдир қилинади; гўё шундай дейилган: Аллоҳ уларга очлик ва хавфни тоттирди ва уларга бу иккисининг либосини кийдирди.
Бу сўз қуйидаги оятда раҳмат мавзусида келган, унинг рўпарасида эса етиш сўзи ишлатилган: وَإِنَّا إِذَا أَذَقْنَا اْلإِنْسَانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنسَانَ كَفُورٌ : Биз инсонга Ўзимиздан бир раҳмат тоттирган вақтимизда бу билан хурсанд бўлади. Аммо қўллари (қилиб) олдиндан юборган ишлари сабабли бошларига бирор ёмонлик етиб қолса, инсон дарҳол ношукр бўлади (42/Шуро 48). Бу оят инсоннинг ўзига берилган энг кичик неъмат билан ҳам ҳаддан ортиқ хурсанд бўлиб, кеккайиб кетишига эътибор қаратмоқда ва қуйидаги илоҳий сўзга ҳам ишора қилмоқда: كَلا إِنَّ اْلإِنْسَانَ لَيَطْغَى _* أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى : Ҳақиқат шуки, инсон, албатта, туғён қилади; ўзини беҳожат деб кўрган пайтда (96/Алақ 6-7).