ثَنْي ва اِثْناَن , бу сўзнинг бошқа тусланишларининг аслидир. Бу сўз сон эътибори билан ёки ичидаги такрорлар ўлчов қилиниб, ёхуд ҳар иккиси ҳам эътиборга олиниб айтилади. Аллоҳ буюради: ثَانِيَاثْنَيْن икки кишининг иккинчиси бўлиб (9/Тавба 40); اثْنَتَاعَشْرَةَ عَيْناً…Ўн икки булоқ (2/Бақара 60); فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاء مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَЎзингизга маъқул бўлган аёллардан иккитадан, учтадан ёки тўрттадан никоҳлаб уйланаверинглар (4/Нисо 3). ثَنَّيْتُهُ تَثْنِيَةً «унинг иккинчиси бўлдим» ёки «молининг ярмини олдим» ёхуд «унга икки бўлишини таъминлайдиган нарсани қўшдим» ибораси ҳам шундандир. ثِنَى икки марта саналган нарса деганидир. Пайғамбар (сав): لاَثِنًىفِي الصَّدَقَةِСадақада ҳеч қандай такрор бўлмайди, деб буюрганлар. Яъни: закот бир йилда икки марта олинмайди. Шоир шундай дейди: لَقَدْ كَانَتْ مَلاَمَتُهَاثِنًي 84- Унинг маломат қилиниши жуфт бўлган эди. اِمْرَأَةٌ ثِنْيٌ , эгизак туққан аёлдир. Бола ҳам, агар эгизак бўлса, ثِنْيٌ эгизак деб аталади. Ичида ثُنْيَا, ثَنْوَى, ثَنِيَّة, маснавий бўлган қасам — истиснолик қасам деганидир. Бир нарсани қийинлаштирган кишига ҳам قَدْ ثَنَاهُ дейилади. Аллоҳ буюради: أَلا إِنَّهُمْيَثْنُونَ Аллоҳ буюради: (17/Исро 83). қолипида қурилиб, устига қурилмаганидир. (39/Зумар 23) ояти ҳам шу маънодадир. . (56/Воқеа 77) оятида (85/Буруж 21) оятида эса сифатлари билан таърифланишининг сабаби ҳам шудир. (68/Қалам 17-18) сўзи ҳам шу маънодадир.
صُدُورَهُمْ
Огоҳ бўлингларки, албатта, улар бошларини кўксиларига ёпиштириб, икки букилиб оладилар
(11/Ҳуд 5). Ибн Аббоснинг буни يَثْنُونَى деб ўқиши اِثْنَوْنَيْتُ феълидан олингандир.
ثَانِيَ
عِطْفِهِ
Бўйин товлаб
(22/Ҳаж 9); бу ерда ثَانِيَ عِطْفِهِ ибораси эса кек сақлаш ва юз ўгириш деганидир
ثَنِي қўй ҳақида ишлатилганда, иккинчи ёшга кирганини, туя ҳақида айтилганда эса, икки олд тиши тушганини англатади. ثَنَيْتُ الشَّيْءَ أَثْنِيهِ -ҳамзасиз ишлатилади- учи бир-бирига қовушган икки арқон билан ҳар икки оёғини боғлашни ифодалайди. Унинг ҳамзасиз ишлатилишига сабаб эса, сўзнинг ўз асли تَثْنِيَة
улуғлар саналганда иккинчи ўринда турадиганидир. فُلاَنٌ ثَنِيَّةُ أَهْلِ بَيْتِهِ ибораси кишининг бир жамоа ичидаги камчилигини киноя йўли билан баён қилади. Тоғнинг ثَنِيَّة бўлгани эса, ундан ўтиш ва юриш учун баландликларга ва чегараларга кўтарилиш талаб қилинадиганидир. Бу гўё йўлни икки баравар қилгандекдир. Тишнинг ثَنِيَّة бўлганлари шакл ва мустаҳкамликда тоғнинг ثَنِيَّة хусусиятига ўхшатилган. Туянинг ثُنْيَا (
сунё
] бўлгани эса, қассоб унинг танасини бошдан белгача иккига ажратган туядир. Бунга ثُنْوَى ҳам дейилган.
ثَنَاء эса, одамларнинг мақтовга лойиқ томонларини тилга олишдир. Бу — унинг бир яхшилигидан бошқасига ўтиб қилинадиган баёндир. Бундай баёнга: أَثْنَي عَلَيْهِ дейилади. Юришида تَثَنَّى қилиш — керилиб юриш деганидир. Қуръон суралари ҳам وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعاً مِنَ
الْمَثَانِي
Дарҳақиқат, Биз сизга доимо такрорланадиган еттини бердик
(15/Ҳижр 87) оятида مَثَانِي деб номланган.
Уларнинг бундай номланишига сабаб — вақт ўтиши билан иккинчи марта ўқилишлари, такрорланишлари; вақт ўтиши билан барҳам топиб, бекорга чиқадиган бошқа нарсалар каби узилиб қолиб, ўқилмайдиган ҳолга тушмаганларидир. Аллоҳ буюради: اَللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُتَشَابِهاً
مَثََانِيَ
Аллоҳ оятлари бир-бирига ўхшаган ва жой-жойида такрорланиб келадиган Китобни сўзларнинг энг гўзали қилиб нозил қилди
Қуръонга مَثَانِي дейилиши шу жиҳатдан ҳам тўғридир: шароит ва ҳолатлар ўзгаргани сайин унинг фойдалари такрорланиб ва янгиланиб боради. Хабарда Қуръоннинг васфи ҳақида шундай дейилгани каби: لاَ يُعَوَّجُ فَيُقَوَّمَ ، وَلاَ يَزِيغُ فَيُسْتَعْتَبَ، وَلاَ تَنْقَضَي عَجَائِبُهُ
У эгри йўлга кирмайдики, тўғриланса, оғишмайдики, ундан узр сўралса, унинг ажойиботлари эса чексиздир
Бунинг ثَنَاء дан бўлиши ҳам тўғридир. Шу билан унинг ўзи ҳам, уни ўқийдиган, ўргатадиган ва унга амал қиладиганлар ҳам доим мақтовга лойиқ бўлишларига эътибор қаратилган бўлади. Аллоҳ таоло томонидан: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ
Албатта, у Қуръони Каримдир
эъзозланганлик
ва بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ
Йўқ, балки у улуғ Қуръондир
улуғланганлик
اِسْتِثْنَاء эса, олдин ўтган сўзнинг умумий ҳукми ичига кирадиган бир нарсани ундан ташқарида қолдириш ёки сўзнинг бутун ҳукмини бекор қилишдир. Сўзнинг умумийлиги ичидан бир қисмининг ҳукмини бекор қилувчи истиснога мисол қилиб, Аллоҳ буюради: قُلْ لاَ أَجِدُ فِي مَا أُوْحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً
(6/Анъом 145) оятини келтириш мумкин. Сўзнинг бутун ҳукмини бекор қилишни ифодалайдиган истиснога эса мисол: والله لأفعلن كذا إن شاء الله، وامرأته طالق إن شاء الله، وعبده عتيق إن شاء الله
Аллоҳга қасамки, шуни қиламан; иншааллоҳ. Унинг хотини талоқдир; иншааллоҳ. Унинг қули озод қилингандир; иншааллоҳ