س ط ر

سَطْر ва سَطَر : Ёзилган ёзувдан, экилган дарахтдан ва тик турган одамлардан ташкил топган сафдир. سَطَرَ فُلاَنٌ كَذَا : Фалончи буни сатрма-сатр ёзди. Аллоҳ буюради: ن وَالْقَلَمِ وَمَا يَسْطُرُونَ : Нун! Қаламга ва сатр сатр ёзганларига қасам бўлсин (68/Қалам 1); وَالطُّورِ _* وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ : Турга қасам * Сатр сатр ёзилган Китобга (52/Тур 1-2); яъни мустаҳкам сақланган Китобга. سَطْر нинг кўплиги أَسْطُر, سُطُور ва أَسْطَار шаклида келади. Шоир шундай дейди:
إِنِّي وَأَسْطَارٍ سُطِرْنَ سَطْرًا *[ لَقَائِلٌ يَا نَصْرُ نَصْرُ نَصْرًا] -233
233- Ёзилган сатрлар ҳаққи учун мен, [эй Наср! эй Наср! ёрдам бер деяпман.]
Мубарраднинг фикрича; أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ : Аввалгиларнинг асотири (6/Анъом 25) оятида келган أَسَاطِير сўзи أُسْطُورَة сўзининг кўплигидир; худди أُرْجُوحَة –أَرَاجِيحَ, أُثْفِيَّة-أُثَافِي, أُحْدُوثَة-أَحَادِيث каби. وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الأَوَّلِينَ : Уларга “Роббингиз нимани нозил қилди” деб сўралганда “Булар аввалгиларнинг афсоналаридир” дедилар (16/Наҳл 24). Яъни уларнинг даъволарига кўра, ваҳий деб айтилган нарса Аллоҳ номидан ёзилган ёлғон ва бўҳтонлардир. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الاَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلاَ : Қуръон аввалгиларнинг афсоналаридир; уни бошқаларга ёздириб олиб, эртаю кеч унга ўқиб берилмоқда, дедилар (25/Фурқон 5).
فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ _* لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ : Насиҳат қил, чунки сен; фақат бир насиҳатчисан * Уларнинг устида зўр ишлатувчи эмассан (88/Ғошия 21-22); أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ : Ёки ҳар нарсага ҳоким бўлган ўзларими? (52/Тур 37). تَسَيْطَرَ فُلاَنٌ عَلَى كَذَا ва سَيْطَرَ عَلَيْهِ иборалари, бировнинг бирор нарса устида тик туришини англатади. Шунга кўра Аллоҳ таоло юқоридаги оятда шуни айтган бўлади: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِقَائِمٍ وَحَافِظٍ : Сен уларнинг устида ҳукмрон ва уларни қўриқловчи эмассан.
Бу оятларда المُسَيْطِر нинг ишлатилиши, أَفَمَنْ هُوَ قَآئِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ : Ҳар бир жоннинг қилган иши учун унинг устида шундай ҳукмрон бўлган бошқа ким бор? (13/Раъд 33) оятидаги قَائِم нинг ва وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ : Мен сизнинг тепангизда зўрловчи/ҳафиз эмасман (6/Анъом 104) оятидаги حَفِيظ нинг ишлатилиши кабидир.
Баъзилар бу оятни, لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِحَفِيظٍ /Сен уларнинг қилганларини қайд этувчи эмассан, деб шарҳлайдилар. Шунга кўра المُسَيْطِر сўзи, وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ : Уларнинг олдиларидаги элчиларимиз ёзиб бормоқдалар (43/Зухруф 80) оятидаги كَاتِب билан бир маънода бўлади. Оятда тилга олинган ёзув, ушбу оятда зикр этилгандир: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَاْلاَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ : Аллоҳ осмону ердаги ҳар бир нарсани билишини билмайсанми? Буларнинг барчаси (Унинг ҳузуридаги) бир китобда қайд этилгандир. Бу, Аллоҳ учун осон ишдир (22/Ҳаж 70).