ش ر ب

شُرْب : Хоҳ сув, хоҳ бошқа нарса бўлсин, ҳар қандай суюқликни ичишдир. Аллоҳ таоло жаннат аҳли ҳақида сўз юритиб: وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا : Роббилари уларга покиза бир шароб тортиқ этди (76/Инсон 21); дўзах аҳли ҳақида сўз юритиб эса: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ : Кофирларга, инкорлари сабабли, қайноқ сувдан бир ичимлик бордир (10/Юнус 4), деб буюрмоқда.
شَرَاب ’нинг кўплиги أَشْرِبَة ’дир. شَرِبْتُهُ شَرْبًا وَشُرْبًا дейилади. Аллоҳ буюради: فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاَ مِنْهُمْ : Толут аскарлари билан ҳаракат қилганида: “Аллоҳ сизларни бир дарё билан синаб кўради, ким ундан ичса менга эргашганлардан эмас. Ким ундан тотиб кўрмаса, ана ўша менга эргашганлардандир, фақат қўли билан бир ҳовуч олганларга рухсат бор”, – деди. Кейин у ерга етиб борган заҳоти жуда озлари мустасно, ҳаммалари ундан ичдилар (2/Бақара 249); فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ : Сувсизлик касаллигига чалинган туяларнинг ичиши каби ичадилар (56/Воқеа 55).
شِرْب : Сув улуши: هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ : Мана шу туя. Унинг маълум бир вақтда сув ичиши бор. Сизнинг ҳам маълум бир кунингизда сув ичишингиз бор 26/Шуъаро 155); كُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ Ҳар бир ичувчига тегишли улуш ҳозир қилинган (54/Қамар 28).
مَشْرَب , масдардир ва айни вақтда شُرْب сўзининг замон исми ҳамда макон исмидир: قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ : Ҳар бир тоифа одам ўзининг ичадиган булоғини билган эди (2/Бақара 60).
شَرِيب сўзи ҳам ичувчига, ҳам ичиладиган нарсага айтилади. Бошоқ четидаги ўсимталар шаклида тасаввур қилингани учун, юқори лаб устидаги туклар ва томоқ ичидаги томирга شَارِب дейилган. Кўплиги شَوَارِب шаклида келади. Ҳузалий бир ёввойи эшакни шундай тавсифламоқда:
صَخْبُ الشَّوَارِبِ لاَ يَزَالُ كَأَنَّهُ *** [ عَبْدٌ ِلآَلِ أَبِي رَبِيعَةَ مُسْبِعُ] -263
263- Шу қадар шиддат билан ҳанграйдики, гўё у;
[Подасига бўри кирган Абу Рабианинг бир қулидир].
وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ : Инкорлари сабабли қалбларига бузоқ муҳаббати сингдирилди (2/Бақара 93). Баъзиларга кўра, оятда келган أُشْرِبُوا сўзи, أَشْرَبْتُ الْبَعِيرَ : Туянинг бўйнига ип боғладим, деган сўздан келиб чиққан. Шоир шундай дейди:
فَأَشْرَبْتُهَا اْلأَقْرَانَ حَتَّى وَقَصْتُهَا *** بِقُرْحٍ وَقَدْ أَلْقَيْنَ كُلَّ جَنِينِ -264
264- Туяларни иплар билан шундай боғладимки, бўйинларини синдирдим;
Куръҳда ва барча ҳомилаларини дарҳол ташладилар.
Юқоридаги оятда зикр этилганлар, бузоққа бўлган ҳаддан ортиқ муҳаббатлари туфайли, гўё бузоқ уларнинг қалблари ичига боғлаб қўйилган.
Баъзилар эса оятни шундай изоҳлаган: Қалбларига бузоқ муҳаббати ичирилган. Зеро араблар аралаш муҳаббат ёки нафрат ҳақида гапирмоқчи бўлганларида, буни ифодалаш учун шароб сўзини истиора қилишни одат қилган эдилар. Чунки бу баданга кўпроқ таъсир қилади. Шунинг учун шоир шундай деган:
تَغَلْغَلَ حَيْثُ لَمْ يَبْلُغْ شَرَابٌ *** وَلاَ حُزْنٌ وَلَمْ يَبْلُغْ سُرُورُ -265
265- Шундай сингиб кетдики, у ерга на сув етиб борди,
На ғам; шодлик ҳам у ерга етиб бормади.
Агар оятда حُبَّ الْعِجْلِ дейилганда, муболағали бўлмасди. Зеро бузоқнинг зикр этилишида, Исроил ўғилларининг унга бўлган ҳаддан ортиқ муҳаббатлари туфайли, бузоқ сурати уларнинг қалбларида ўчмас бир ҳолга келганига ишора бор. Мақолда шундай дейилган: أَشْرَبْتَنِي مَا لَمْ أَشْرَبْ : Яъни, мен қилмаган нарсани мен ҳақимда даъво қилдинг.