ش ي أ
Ш-й-ъ
شَيْء : Билиб бўладиган ва ундан хабар бериш мумкин бўлган нарсага айтилади. Каломчиларнинг кўпчилигига кўра, бу сўз ҳам Аллоҳ, ҳам ундан бошқаси учун ишлатилганда муштарак маъноли исм бўлади; у мавжудни ҳам маъдумни ҳам қамраб олади. Баъзиларга кўра эса, شَيْء фақат мавжуд (бор бўлган нарса) учун ишлатилади. Ўзак жиҳатидан эса, у شَاءَ феълининг масдаридир. Бу сўз билан Аллоҳ сифатланганда унинг маъноси شَاءٍ (хоҳловчи); ундан бошқаси у билан сифатланганда эса مَشِيء (хоҳланган) бўлади. Қуйидаги оят иккинчи ҳолатга тааллуқлидир: قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ : Айт: ҳар нарсани яратувчи — Аллоҳдир (13/Раъд 16). Бу оят истиснасиз равишда умумийликни ифода этади. Чунки бу ерда شَيْء мафъул маъносидаги масдардир. قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً : Айт: гувоҳлик жиҳатидан қайси нарса энг каттадир? (6/Анъом 19) оятида شَيْء фоил маъносидадир; худди қуйидаги оятдаги الْخَالِقِينَ сўзи каби: فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ : Яратувчиларнинг энг гўзали бўлган Аллоҳ баракатлидир! (23/Муъминун 14).
Каломчиларнинг кўпчилигига кўра, مَشِيئَة худди إِرَادَة кабидир. Баъзиларга кўра эса, مَشِيئَة гарчи урфда ирода ўрнида ишлатилса-да, унинг асл маъноси бирор нарсани ижод этиш ва уни қўлга киритишдир. Шундай экан, مَشِيئَة Аллоҳдан бўлганда «ижод этиш»; инсонлардан бўлганда эса «қўлга киритиш» маъносини англатади. Яна уларнинг фикрича, Аллоҳдан бўлган مَشِيئَة нарсанинг вужудга келишини тақозо этади. Шунинг учун шундай дейилган: مَا شَاءَ اللهُ كاَنَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ : Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлади; хоҳламагани эса бўлмайди. Аллоҳдан бўлган эса, мурод қилинган нарсанинг муқаррар равишда рўй беришини тақозо этмайди. Кўрмайсанми, Аллоҳ шундай буюрган: : (40/Ғофир 31). Маълумки, гоҳида инсонлар орасида қийинчилик ва зулмлар содир бўлиб туради. Каломчилар бу борада шундай деганлар: Бу иккиси орасидаги фарқлардан бири шудир: Гоҳида Аллоҳнинг иродаси ҳали намоён бўлмасдан туриб, инсоннинг иродаси намоён бўлади. Масалан, инсон баъзан ўлмасликни қилади/хоҳлайди, лекин Аллоҳ буни қабул этмайди. Инсоннинг /хоҳиши эса, фақат Аллоҳнинг (76/Инсон 30). (76/Инсон 30). (18/Каҳф 23-24).
Каломчиларнинг кўпчилигига кўра, مَشِيئَة худди إِرَادَة кабидир. Баъзиларга кўра эса, مَشِيئَة гарчи урфда ирода ўрнида ишлатилса-да, унинг асл маъноси бирор нарсани ижод этиш ва уни қўлга киритишдир. Шундай экан, مَشِيئَة Аллоҳдан бўлганда «ижод этиш»; инсонлардан бўлганда эса «қўлга киритиш» маъносини англатади. Яна уларнинг фикрича, Аллоҳдан бўлган مَشِيئَة нарсанинг вужудга келишини тақозо этади. Шунинг учун шундай дейилган: مَا شَاءَ اللهُ كاَنَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ : Аллоҳ хоҳлаган нарса бўлади; хоҳламагани эса бўлмайди. Аллоҳдан бўлган эса, мурод қилинган нарсанинг муқаррар равишда рўй беришини тақозо этмайди. Кўрмайсанми, Аллоҳ шундай буюрган: : (40/Ғофир 31). Маълумки, гоҳида инсонлар орасида қийинчилик ва зулмлар содир бўлиб туради. Каломчилар бу борада шундай деганлар: Бу иккиси орасидаги фарқлардан бири шудир: Гоҳида Аллоҳнинг иродаси ҳали намоён бўлмасдан туриб, инсоннинг иродаси намоён бўлади. Масалан, инсон баъзан ўлмасликни қилади/хоҳлайди, лекин Аллоҳ буни қабул этмайди. Инсоннинг /хоҳиши эса, фақат Аллоҳнинг (76/Инсон 30). (76/Инсон 30). (18/Каҳф 23-24).