شُهُود ва شَهَادَة : Кўз ёки басират билан кўриб ҳозир бўлишдир. Баъзан фақат "ҳозир бўлиш" маъносида ишлатилади. Аллоҳ буюради: عَالِمُ الْغَيْبِوَالشَّهَادَةِ : Аллоҳ кўринмаганни ҳам кўринганни ҳам билади (32/Сажда 6). Лекин энг мувофиғи шуки; شُهُود шакли фақат "ҳозир бўлиш"; شَهَادَة шакли эса фақат "кўриш" маъносида бўлишидир. Ҳозир бўлинадиган жойга مَشْهَد дейилади. Эри ёнида бўлган аёлга مُشْهِد дейилади. مَشْهَد сўзининг кўплиги مَشَاهِد шаклида келади. Шу маънодан келган مَشَاهِدُ اْلحَجِّ — фаришталар ва яхши инсонлар ҳозир бўладиган ҳаж ҳудудининг муқаддас жойларидир; баъзиларга кўра эса ҳаж ибодатлари адо этиладиган жойлардир. Аллоҳ буюради: لِيَشْهَدُوامَنَافِعَ لَهُمْ : Ўзларига тегишли бир қатор манфаатларга гувоҳ/шоҳидбўлсинлар (22/Ҳаж 28); وَلْيَشْهَدْعَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ : Мўминлардан бир гуруҳ ҳам уларга қўлланиладиган жазога шоҳидбўлсин (24/Нур 2); مَاشَهِدْنَامَهْلِكَ أَهْلِهِ : Унингаҳлининг ўлдирилишига гувоҳ бўлмадик (27/Намл 49); яъни, унинг аҳли ҳалок этилиши пайтида ўша ерда эмасдик. لَايَشْهَدُونَالزُّورَ : Улар ёлғон гувоҳлик бермайдилар (25/Фурқон 72); яъни улар на нафслари, на қасдлари ва на иродалари билан ёлғон ёнида бўлмайдилар. شَهَادَة : Басират ёки кўз билан кўришдан ҳосил бўладиган бир билимдан келиб чиқадиган сўздир. أَشَهِدُواخَلْقَهُمْ : : : (32/Сажда 6); яъни Аллоҳ, инсонларнинг ҳис ва басиратларидан яширин қолганини ҳам ва улар билан кўрганларини ҳам билади. дейиши лозим. (2/Бақара 282). (41/Фуссилат 20). Шаҳодат баъзан ҳукм чиқариш маъносида ишлатилади: (12/Юсуф 81); яъни фақат билганимизни хабар қилдик. (41/Фуссилат 21); (3/Оли Имрон 18). Аллоҳнинг Ўз ваҳдониятига шаҳодати — Унинг, оламда ва ўз нафсларимизда ягона эканига далолат қиладиган нарсаларни яратишидир. Шоир бу маънода шундай дейди: (4/Нисо 69). : : : : 276. : : : : (20/Тоҳо 7). (57/Ҳадид 19). (57/Ҳадид 19). : : (11/Ҳуд 103); яъни кун. Қиёмат кунининг бу тарзда номланиши — унинг албатта содир бўлишига ишора қилиш учундир.
Улар фаришталарнинг яратилишига гувоҳбўлдиларми?
(43/Зухруф 19); яъни кўзлари билан кўрдиларми? Аллоҳ таоло бу сўзнинг ортидан дарҳол; سَتُكْتَبُ
شَهَادَتُهُمْ
وَيُسْأَلُونَ :
Уларнинг гувоҳликлари ёзилади ва улар сўроқ қилинадилар
(43/Зухруф 19) деб буюриб, шаҳодат шуҳуд/ҳозир бўлиш билан юзага келишига эътибор қаратмоқда. لِمَ تَكْفُرُونَ بِآَيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ
تَشْهَدُونَ
Гувоҳ
бўлиб турган ҳолингизда, нега Аллоҳнинг оятларини инкор қиляпсизлар?
(3/Оли Имрон 70); яъни билиб турган ҳолингизда. مَا
أَشْهَدْتُهُمْ
خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ :
Мен уларни осмонлар ва Ернинг яратилишига гувоҳ қилмадим
(18/Каҳф 51); яъни мен уларни, басиратлари билан осмонларнинг яратилишидан воқиф/хабардор бўлганлардан қилмадим. عَالِمُ الْغَيْبِ
وَالشَّهَادَةِ
Аллоҳ ғайб ва шаҳодат оламини билади
شَهِدْتُ икки маънода айтилади:
Бири билим ўрнида ишлатилади ва у билан гувоҳлик берилади: أَشْهَدُ بِكَذَا /
Шунга гувоҳлик бераман
дейилади. Гувоҳнинг أَعْلَمُ /
Биламан
дейиши қабул қилинмайди; унинг أَشْهَدُ /
Шаҳодат бераман
Иккинчиси, қасам маъносида ишлатилади: Киши шундай дейди: أَشْهَدُ بِاللهِ أَنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ : Аллоҳ номи билан қасам ичаманки, Зайд эркиндир. Бу ерда أَشْهَدُ қасам маъносида бўлади. Баъзилар шундай дейди: Агар киши أَشْهَدُ деб بِاللهِ демаса ҳам, яна қасам содир бўлган бўлади. عَلِمْتُ ҳам худди أَشْهَدُ каби қасам маъносида ишлатилади, шунинг учун унга қасамнинг жавоби билан жавоб берилади. Масалан, қуйидаги шеърдек:
Ҳар бир жон, ёнида бир ҳайдовчи ва гувоҳ билан келади
(50/Қоф 21); яъни фойдасига ва зарарига гувоҳлик берувчи билан келади. Қуйидаги оятлар ҳам худди шу маънодадир: فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ
بِشَهِيدٍ
وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ
شَهِيدًا
Ҳар бир умматдан бир гувоҳ келтирган ва сени ҳам уларга гувоҳ қилиб кўрсатган пайтимизда уларнинг ҳоли қандай бўлар экан!
Қуёш оғишидан то тун қоронғисигача намоз ўқи. Тонгги Қуръонни ҳам адо эт. Чунки тонгда ўқиладиган Қуръон машҳуддир
(17/Исро 78); яъни буни қилган киши, қуйидаги оятда зикр этилган шифо, раҳмат, сакийна/қалб хотиржамлиги ва бахтга эришади: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآَنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ :
Биз Қуръондан, мўминлар учун шифо ва раҳмат бўладиган нарсаларни нозил қиламиз
(17/Исро 82). وَادْعُوا
شُهَدَاءَكُمْ
مِنْ دُونِ اللَّهِ :
Аллоҳдан бошқа барча шоҳидларингизни ҳам чақиринг
(2/Бақара 23) оятидаги شُهَدَاء сўзи, "шаҳодат маъноси тақозо қиладиган ҳар бир нарса" деб тафсир қилинган. Ибн Аббос сўз юритилаётган сўзни "ёрдамчиларингиз"; Мужоҳид "фойдангизга шаҳодат берувчилар" деб изоҳлаган. Баъзиларга кўра эса ундан мурод, ҳозир бўлишларига аҳамият бериладиган ва ҳақларида шоир шундай деган кишилар каби бўлмаганлардир:
Аллоҳга ва Унинг элчиларига иймон келтирганлар — сиддиқлар (жуда ростгўй кишилар) ва шаҳидлардир. Роббилари ҳузурида уларнинг мукофотлари ва нурлари бордир
Ёки шаҳидларнинг бу тарзда номланиши — уларнинг ўлим пайтида ўзлари учун тайёрланган неъматларни мушоҳада қилишлари сабаблидир. Ёки уларнинг руҳлари Аллоҳ ҳузурида ҳозир бўлиши сабаблидир. Дарҳақиқат, Аллоҳ буюради: وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحِينَ بِمَا آَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ :
Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўликлар деб ўйлама; йўқ, (улар) тирикдирлар, Роббилари ҳузурида ризқланмоқдалар * Аллоҳ Ўз фазлидан ато этган неъмат билан шодмондирлар
Аллоҳга ва Унинг элчиларига иймон келтирганлар — сиддиқлар (жуда ростгўй кишилар) ва шаҳидлардир. Роббилари ҳузурида уларнинг мукофотлари ва нурлари бордир
وَشَاهِدٍ
وَمَشْهُودٍ
Гувоҳ бўлувчига ва гувоҳлик берилувчига
(85/Буруж 3). Баъзиларга кўра مَشْهُود — жума, баъзиларга кўра арафа, баъзиларга кўра эса қиёмат кунидир. شَاهِد эса ўша кунда ҳозир бўлган ҳар бир кишидир. يَوْمٌ
مَشْهُودٌ
Мушоҳада қилинадиган кун
кўринадиган
تَشَهُّد : Кишининг أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ : Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад (сав) Аллоҳнинг расули эканига шаҳодат бераман, дейишидир. Кейин бу сўз урфда, намозда ўқиладиган таҳиййот ва унда ўқиладиган зикрга исм бўлган.
