ص ر ف
С-р-ф
صَرْف : Бир нарсани бир ҳолатдан бошқа ҳолатга буриш ёки уни бошқаси билан алмаштиришдир. صَرَفْتُهُ فَانْصَرَفَ /Уни қайтардим, у ҳам қайтди, дейилади. Қуйидаги оятлар шу маънодадир: ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ : Сўнгра Аллоҳ сизларни синаш учун улардан (орқага) қайтарди (3/Оли Имрон 152); وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ : Агарда улардан азобни олдиндаги саноқли бир муддатгача кечиктирадиган бўлсак, албатта, улар: “Уни нима тўсиб турибди?” – дейдилар. Аммо азоб уларга келадиган кунда, энди улардан қайтиб кетувчи бўлмайди (11/Ҳуд 8).
وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ : Уларга қарши бир сура нозил қилинганда, улар: “Сизларни биров кўряптими?” – деб бир-бирларига қараб қўядилар, сўнгра эса билдирмасдан қайтиб кетадилар. Аллоҳ уларнинг қалбларини (иймондан) буриб қўйган (9/Тавба 127) ояти, зикр этилган кишиларга қарши қарғиш бўлиши мумкин бўлгани каби, Аллоҳнинг уларга қилган ишига ҳам ишора бўлиши мумкин.
فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا : Айтган гапларингизда сизни ёлғончи чиқардилар, энди ўзингиздан азобни қайтара олмайсиз, ёрдам ҳам кўра олмайсиз (25/Фурқон 19); яъни ўз нафсларидан азобни, ёки нафсларини ўтга киришдан тўхтатишга кучлари етмайди. Баъзиларга кўра оятнинг маъноси шундай: Ҳодисани бир ҳолатдан бошқа ҳолатга ўзгартиришга кучлари етмайди. Қуйидаги араб сўзи ҳам шу маънодадир: لا يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ ولا عَدْلٌ : Ундан на ўзгариш (тавба) на фидя қабул қилинади. وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآَنَ : Эсла, жинлардан бир гуруҳни, Қуръонни тингламоқлари учун сенга йўналтирган эдик (46/Аҳқоф 29); яъни уларни сенга ва сени тингламоққа йўналтирган эдик.
Кўплик маъноси жиҳатидан تَصْرِيف ҳам صَرْف кабидир. تَصْرِيف сўзи кўпроқ бир нарсани бир ҳолатдан бошқа ҳолатга, бир ишдан бошқа ишга ўтказиш маъносида ишлатилади. تَصْرِيِفُ الّرِيَاحِ ибораси, шамолларни бир ҳолатдан бошқа ҳолатга йўналтириш маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآَيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ : Дарҳақиқат, Биз атрофингиздаги шаҳарларни ҳам ҳалок қилдик. Балки қайтарлар деб оятларни такрор-такрор баён қилдик (46/Аҳқоф 27; وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآَنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ : Шунингдек, Биз уни арабий Қуръон қилиб нозил қилдик ва унда огоҳлантиришларни такрор такрор баён қилдик (20/Тоҳо 113).
تَصْرِيِفُ الْكَلاَمِ /сўз тасрифи], تَصْرِيِفُ الدَّرَاهِمِ /пул тасрифи, تَصْرِيِفُ النَّابِ /озиқ тиш тасрифи иборалари ҳам шу маънодадир. لَنَا بِهِ صَريِفٌ /Бизнинг унда кўпиги тинган сутимиз бор, дейилади. صَرِيِف : Кўпиги тинчиган/тинган сутдир. Гўё сут кўпикдан ёки кўпик сутдан айирилгандир. رَجُلٌ صَيْرَفٌ وصَيْرَفِيٌ وصَرّافٌ : Ишларни ўз зиммасига олувчи киши/сарроф. Эчкига عَنْزٌ صَارِفٌ /Буриб олувчи эчки, дейилган. Гўё у, такани ўзига буриб (жалб қилиб) олмоқда. صِرْف : Соф (аралашмаган) қизил бўёқ. Бошқасидан ажралган, тиниқ бўлган ҳар бир нарсага ҳам صِرْف дейилган. Гўё уни лойқалантирган нарса ундан айирилгандир. صَرْفَان : Қўрғошиндир. Гўё у кумуш даражасига етишдан орқага қайтарилгандир.
وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ : Уларга қарши бир сура нозил қилинганда, улар: “Сизларни биров кўряптими?” – деб бир-бирларига қараб қўядилар, сўнгра эса билдирмасдан қайтиб кетадилар. Аллоҳ уларнинг қалбларини (иймондан) буриб қўйган (9/Тавба 127) ояти, зикр этилган кишиларга қарши қарғиш бўлиши мумкин бўлгани каби, Аллоҳнинг уларга қилган ишига ҳам ишора бўлиши мумкин.
فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًا وَلَا نَصْرًا : Айтган гапларингизда сизни ёлғончи чиқардилар, энди ўзингиздан азобни қайтара олмайсиз, ёрдам ҳам кўра олмайсиз (25/Фурқон 19); яъни ўз нафсларидан азобни, ёки нафсларини ўтга киришдан тўхтатишга кучлари етмайди. Баъзиларга кўра оятнинг маъноси шундай: Ҳодисани бир ҳолатдан бошқа ҳолатга ўзгартиришга кучлари етмайди. Қуйидаги араб сўзи ҳам шу маънодадир: لا يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ ولا عَدْلٌ : Ундан на ўзгариш (тавба) на фидя қабул қилинади. وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآَنَ : Эсла, жинлардан бир гуруҳни, Қуръонни тингламоқлари учун сенга йўналтирган эдик (46/Аҳқоф 29); яъни уларни сенга ва сени тингламоққа йўналтирган эдик.
Кўплик маъноси жиҳатидан تَصْرِيف ҳам صَرْف кабидир. تَصْرِيف сўзи кўпроқ бир нарсани бир ҳолатдан бошқа ҳолатга, бир ишдан бошқа ишга ўтказиш маъносида ишлатилади. تَصْرِيِفُ الّرِيَاحِ ибораси, шамолларни бир ҳолатдан бошқа ҳолатга йўналтириш маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآَيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ : Дарҳақиқат, Биз атрофингиздаги шаҳарларни ҳам ҳалок қилдик. Балки қайтарлар деб оятларни такрор-такрор баён қилдик (46/Аҳқоф 27; وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآَنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ : Шунингдек, Биз уни арабий Қуръон қилиб нозил қилдик ва унда огоҳлантиришларни такрор такрор баён қилдик (20/Тоҳо 113).
تَصْرِيِفُ الْكَلاَمِ /сўз тасрифи], تَصْرِيِفُ الدَّرَاهِمِ /пул тасрифи, تَصْرِيِفُ النَّابِ /озиқ тиш тасрифи иборалари ҳам шу маънодадир. لَنَا بِهِ صَريِفٌ /Бизнинг унда кўпиги тинган сутимиз бор, дейилади. صَرِيِف : Кўпиги тинчиган/тинган сутдир. Гўё сут кўпикдан ёки кўпик сутдан айирилгандир. رَجُلٌ صَيْرَفٌ وصَيْرَفِيٌ وصَرّافٌ : Ишларни ўз зиммасига олувчи киши/сарроф. Эчкига عَنْزٌ صَارِفٌ /Буриб олувчи эчки, дейилган. Гўё у, такани ўзига буриб (жалб қилиб) олмоқда. صِرْف : Соф (аралашмаган) қизил бўёқ. Бошқасидан ажралган, тиниқ бўлган ҳар бир нарсага ҳам صِرْف дейилган. Гўё уни лойқалантирган нарса ундан айирилгандир. صَرْفَان : Қўрғошиндир. Гўё у кумуш даражасига етишдан орқага қайтарилгандир.