ص و ب
С-в-б
صَوَاب : Икки маънода қўлланилади.
1- Бирор нарсанинг ўзи жиҳатидан: агар бирор нарса ақл ва шариат тақозо этган даражада ўз-ўзида мақталган ва маъқулланган бўлса, هَذَا صَوَابٌ /Бу савобдир, дейилади. Худди сенинг: تَحَرِّي الْعَدْلِ صَوَابٌ /Адолатни риоя қилиш тўғридир; اَلْكَرَمُ صَوَابٌ /Саховат тўғридир, дейишинг кабидир.
2- Ниятлаган даражада мақсадига эришганда, ниятлаган киши жиҳатидан қўлланилади. Дейилади: أَصَابَ كَذَا : Истаган нарсасига эришди. Бу сенинг: أَصَابَهُ السَّهْمُ /Унга ўқ тегди, дейишинг кабидир. Бу эса турли қисмларга бўлинади:
1- Кишининг гўзал бир нарсани ниятлаб, уни бажариши. Бу эса киши у билан мақталадиган тўла савобдир.
2- Кишининг қилиниши яхши бўлган бир нарсани ниятлаб, ижтиҳод қилгандан сўнг савоб деб ишонган бошқа бир нарсани бажариши. Пайғамбар (сав)нинг ушбу сўзи билан кўзланган нарса ҳам шудир: كُلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ : Ҳар бир мужтаҳид тўғри топади. Яна шундай ривоят қилинган: اَلْمُجْتَهِدُ مُصِيبٌ وَإِنْ أَخْطَأَ فَهَذَا لَهُ أَجْرٌ : Мужтаҳид тўғри топади; агар хато қилса ҳам, бу унинг учун бир савобдир. Худди шундай ривоят қилинганидек: مَنْ اِجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَمَنْ اِجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ : Ким ижтиҳод қилиб тўғри топса, унга икки савоб бор; ким ижтиҳод қилиб хато қилса, унга бир савоб бор.
3- Кишининг тўғри бир нарсани ниятлаб, ташқи бир сабаб туфайли хатога йўл қўйишидир. Масалан, бир овни отишни ниятлаган ҳолда, хато билан бир инсонга тегизиб қўйган киши каби. Буни қилган киши маъзурдир.
4- Кишининг ёмон бир феълни ниятлаган ҳолда, ниятлаганининг аксига бир феъл содир этишидир. Шундай дейилади: أَخْطَأَ فِي قَصْدِهِ : Ниятида хато қилди. : Ниятлаган нарсасини топди. : Нишонга тегишдир. / (23/Муъминун 18). Шоир шундай дейди: . . (30/Рум 48). , яъни ёмғир жиҳатидан яхшилик мавзусида; ўқнинг тегиши жиҳатидан эса ёмонлик мавзусида қўлланилади. Уларнинг ҳар иккиси ҳам айни бир аслга таянади.
1- Бирор нарсанинг ўзи жиҳатидан: агар бирор нарса ақл ва шариат тақозо этган даражада ўз-ўзида мақталган ва маъқулланган бўлса, هَذَا صَوَابٌ /Бу савобдир, дейилади. Худди сенинг: تَحَرِّي الْعَدْلِ صَوَابٌ /Адолатни риоя қилиш тўғридир; اَلْكَرَمُ صَوَابٌ /Саховат тўғридир, дейишинг кабидир.
2- Ниятлаган даражада мақсадига эришганда, ниятлаган киши жиҳатидан қўлланилади. Дейилади: أَصَابَ كَذَا : Истаган нарсасига эришди. Бу сенинг: أَصَابَهُ السَّهْمُ /Унга ўқ тегди, дейишинг кабидир. Бу эса турли қисмларга бўлинади:
1- Кишининг гўзал бир нарсани ниятлаб, уни бажариши. Бу эса киши у билан мақталадиган тўла савобдир.
2- Кишининг қилиниши яхши бўлган бир нарсани ниятлаб, ижтиҳод қилгандан сўнг савоб деб ишонган бошқа бир нарсани бажариши. Пайғамбар (сав)нинг ушбу сўзи билан кўзланган нарса ҳам шудир: كُلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ : Ҳар бир мужтаҳид тўғри топади. Яна шундай ривоят қилинган: اَلْمُجْتَهِدُ مُصِيبٌ وَإِنْ أَخْطَأَ فَهَذَا لَهُ أَجْرٌ : Мужтаҳид тўғри топади; агар хато қилса ҳам, бу унинг учун бир савобдир. Худди шундай ривоят қилинганидек: مَنْ اِجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَمَنْ اِجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ : Ким ижтиҳод қилиб тўғри топса, унга икки савоб бор; ким ижтиҳод қилиб хато қилса, унга бир савоб бор.
3- Кишининг тўғри бир нарсани ниятлаб, ташқи бир сабаб туфайли хатога йўл қўйишидир. Масалан, бир овни отишни ниятлаган ҳолда, хато билан бир инсонга тегизиб қўйган киши каби. Буни қилган киши маъзурдир.
4- Кишининг ёмон бир феълни ниятлаган ҳолда, ниятлаганининг аксига бир феъл содир этишидир. Шундай дейилади: أَخْطَأَ فِي قَصْدِهِ : Ниятида хато қилди. : Ниятлаган нарсасини топди. : Нишонга тегишдир. / (23/Муъминун 18). Шоир шундай дейди: . . (30/Рум 48). , яъни ёмғир жиҳатидан яхшилик мавзусида; ўқнинг тегиши жиҳатидан эса ёмонлик мавзусида қўлланилади. Уларнинг ҳар иккиси ҳам айни бир аслга таянади.