م ث ل
М-с-л
مُثُول сўзининг асл маъноси — тик туриш, оёққа туриш деганидир.
مُمَثَّل эса, бошқа нарса намуна қилиб олиниб ўйланган ёки қилинган нарса деганидир.
Шу маънода مَثُلَ الشَّيْءُ тик турди ва шаклланди дейилади.
Яна шу маънода Пайғамбар (сав) шундай буюради: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمْثُلَ لَهُ الرِّجَالُ فَلْيَتَبَؤَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ Одамларнинг ўзи учун тик туриб туришидан хурсанд бўладиган киши жаҳаннамдаги ўрнига ҳозирлансин.
تِمْثَال сўзи, шакл берилган нарса — ҳайкал ёки бюст деганидир.
تَمَثَّلَ كَذَا Бирор нарсанинг қиёфасига кириш, бирор нарсани далил келтириш, бирор нарсани ўйлаш, хаёл қилиш, ақлдан ўтказиш маъносига келади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: َتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً унга ҳақиқий одам бўлиб кўринди (19/Марям 17).
مَثَل сўзи — дарбул масал, ўрнак, мақол дея, ораларида ўхшашлик бўлган икки нарсадан бирининг иккинчиси учун ишлатилиши деганидир. Мана бу сўз каби: اَلصَّيْفَ ضَيَّعْتِ الَّلبَنَ Ёз келди, сут тугади. Бу сўз, أََهْمَلْتَ وَقْتَ اْلإِمْكَانِ أَمْرَكَ имконият бор пайтда ишингни эътиборсиз қолдирдинг, деган сўзга ўхшайди.
Аллоҳ таоло келтирган масаллар ҳам шу тарздадир. وَتِلْكَ اْلأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ бу мисолларни, одамлар тафаккур қилсинлар деб келтирмоқдамиз (59/Ҳашр 21). Бошқа бир оятда эса шундай буюради: وَمَا يَعْقِلُهَا إِلاَّ الْعَالِمُونَ уларни фақат олимларгина англайди (29/Анкабут 43).
مَثَل сўзи икки хилда ишлатилади:
Биринчиси: Ўхшаш, тенг, айни жинсдан бўлган нарса деганидир. Бу худди ва билан ва каби. Баъзилар эса, бу сўз билан бирор нарсанинг хусусиятлари ифодаланади, деганлар. Аллоҳ таолонинг мана бу сўзи каби: (13/Раъд 35). (42/Шуро 11). (16/Наҳл 74) сўзи билан сифатлар тўқишни таъқиқлаган. (16/Наҳл 75). Бу ерда, Аллоҳ таолони У изн берганларидан бошқа, инсонлар учун ишлатиладиган сифатлар билан сифатлаш жоиз эмаслиги таъкидланмоқда. Аллоҳ буюради: (62/Жумуъа 5). Яъни улар, Тавротда мавжуд ҳақиқатларни билмаслик жиҳатидан, устидаги китоб юкидан бехабар бўлган эшаклар кабидирлар. (7/Аъроф 176). Аллоҳ таоло унинг ҳирс кетидан эргашишини ва ундан ажралмаслигини ҳар қандай ҳолатда ҳансираётган итга ўхшатган. Аллоҳ буюради: (2/Бақара 17). Бу оятда, Аллоҳ таоло ўзига бир оз илм ва ҳидоят берган, лекин уни абадий неъматларга етишиш учун восита қила олмаган киши, зулматда олов ёққан кимсага ўхшатилган. У киши, олов ёна бошлагач, ундан фойдаланмайди, уни зое қилиб, яна қоронғулликка қайтиб тушади. Аллоҳ буюради: (2/Бақара 171). Бу оятда, ўзига чақириқ қилинадиган молга ўхшатилган. Сўзлар эмас, маъно қиёсланган. Жумланинг мазмуни шундай: Кофирларнинг чўпони ва уларнинг ўзи, чақириқ ва бақириқдан бошқа нарса эшитмайдиган молларнинг ўзи кабидир. (2/Бақара 261).Шу маънода Аллоҳ буюради: (3/Оли Имрон 117). Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир. , ) сўзлари каби. дейилади. (20/Тоҳо 104).
مُمَثَّل эса, бошқа нарса намуна қилиб олиниб ўйланган ёки қилинган нарса деганидир.
Шу маънода مَثُلَ الشَّيْءُ тик турди ва шаклланди дейилади.
Яна шу маънода Пайғамбар (сав) шундай буюради: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَمْثُلَ لَهُ الرِّجَالُ فَلْيَتَبَؤَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ Одамларнинг ўзи учун тик туриб туришидан хурсанд бўладиган киши жаҳаннамдаги ўрнига ҳозирлансин.
تِمْثَال сўзи, шакл берилган нарса — ҳайкал ёки бюст деганидир.
تَمَثَّلَ كَذَا Бирор нарсанинг қиёфасига кириш, бирор нарсани далил келтириш, бирор нарсани ўйлаш, хаёл қилиш, ақлдан ўтказиш маъносига келади.
Шу маънода Аллоҳ буюради: َتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيّاً унга ҳақиқий одам бўлиб кўринди (19/Марям 17).
مَثَل сўзи — дарбул масал, ўрнак, мақол дея, ораларида ўхшашлик бўлган икки нарсадан бирининг иккинчиси учун ишлатилиши деганидир. Мана бу сўз каби: اَلصَّيْفَ ضَيَّعْتِ الَّلبَنَ Ёз келди, сут тугади. Бу сўз, أََهْمَلْتَ وَقْتَ اْلإِمْكَانِ أَمْرَكَ имконият бор пайтда ишингни эътиборсиз қолдирдинг, деган сўзга ўхшайди.
Аллоҳ таоло келтирган масаллар ҳам шу тарздадир. وَتِلْكَ اْلأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ бу мисолларни, одамлар тафаккур қилсинлар деб келтирмоқдамиз (59/Ҳашр 21). Бошқа бир оятда эса шундай буюради: وَمَا يَعْقِلُهَا إِلاَّ الْعَالِمُونَ уларни фақат олимларгина англайди (29/Анкабут 43).
مَثَل сўзи икки хилда ишлатилади:
Биринчиси: Ўхшаш, тенг, айни жинсдан бўлган нарса деганидир. Бу худди ва билан ва каби. Баъзилар эса, бу сўз билан бирор нарсанинг хусусиятлари ифодаланади, деганлар. Аллоҳ таолонинг мана бу сўзи каби: (13/Раъд 35). (42/Шуро 11). (16/Наҳл 74) сўзи билан сифатлар тўқишни таъқиқлаган. (16/Наҳл 75). Бу ерда, Аллоҳ таолони У изн берганларидан бошқа, инсонлар учун ишлатиладиган сифатлар билан сифатлаш жоиз эмаслиги таъкидланмоқда. Аллоҳ буюради: (62/Жумуъа 5). Яъни улар, Тавротда мавжуд ҳақиқатларни билмаслик жиҳатидан, устидаги китоб юкидан бехабар бўлган эшаклар кабидирлар. (7/Аъроф 176). Аллоҳ таоло унинг ҳирс кетидан эргашишини ва ундан ажралмаслигини ҳар қандай ҳолатда ҳансираётган итга ўхшатган. Аллоҳ буюради: (2/Бақара 17). Бу оятда, Аллоҳ таоло ўзига бир оз илм ва ҳидоят берган, лекин уни абадий неъматларга етишиш учун восита қила олмаган киши, зулматда олов ёққан кимсага ўхшатилган. У киши, олов ёна бошлагач, ундан фойдаланмайди, уни зое қилиб, яна қоронғулликка қайтиб тушади. Аллоҳ буюради: (2/Бақара 171). Бу оятда, ўзига чақириқ қилинадиган молга ўхшатилган. Сўзлар эмас, маъно қиёсланган. Жумланинг мазмуни шундай: Кофирларнинг чўпони ва уларнинг ўзи, чақириқ ва бақириқдан бошқа нарса эшитмайдиган молларнинг ўзи кабидир. (2/Бақара 261).Шу маънода Аллоҳ буюради: (3/Оли Имрон 117). Бунга ўхшаш оятлар жуда кўпдир. , ) сўзлари каби. дейилади. (20/Тоҳо 104).