م ن ن

مَنّ у билан тортиш амалга ошириладиган асбобдир. Шу маънода مَنٌّ бир тортиш асбоби, مَنَّانِ икки тортиш асбоби ва أَمْنَانٌ уч тортиш асбоби дейилади. Баъзан сўз охиридаги нун ҳарфларидан бири алифга айлантирилиб, مَنًا ва أَمْنَاء дейилади.
Тортилган нарсаларга مَوْزُون дейилгани каби, қиймати белгиланган нарсаларга مَمْنُون деб ном берилади.
مِنَّة эса — улуғ яхшиликдир. Бу икки шаклда рўй беради:
Биринчиси, бевосита яхшилик қилиш шаклида юзага келади. مَنَّ فُلاَنٌ عَلَى فُلاَنٍ фалон одам фалонга улуғ яхшилик қилди, дейилади. Аллоҳ буюради: لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَى الْمُؤمِنِينَ Батаҳқиқ, Аллоҳ мўминларга улуғ яхшилик қилди (3/Оли Имрон 164); كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَيْكُمْ Аввал сизлар ҳам шундай эдингиз. Аллоҳ сизга улуғ яхшилик қилди (4/Нисо 94); وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ Қасам бўлсинки, Мусо ва Ҳорунга ҳам улуғ яхшилик қилган эдик (37/Соффат 114); يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ хоҳлаган кишисига улуғ яхшилик қилади (14/Иброҳим 11); وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا заиф саналган кишиларга улуғ яхшилик қилишни истадик (28/Қосос 5).
Бу ҳақиқий маънода фақат Аллоҳ учун бўлади.
Иккинчиси: Сўз билан айтиладиган улуғ яхшилик маъносидаги миннатдир. Миннат остида қолдириб, қилган улуғ яхшилигини тилга олиш одамлар орасида ёмон кўрилган. Фақат қилинган яхшиликлар инкор этилган ҳолат бундан мустасно. Ёмонлиги сабабли اَلْمِنَّةُ تَهْدِمُ الصَّنِيعَةَ Миннат қилинган улуғ яхшиликни йўққа чиқаради, дейилган.
Шу билан бирга, ношукурлик қилганларга нисбатан қилинган яхшиликларни юзига солиш чиройли бўлгани учун: إِذَا كُفِرَتِ النِّعْمَةُ حَسُنَتِ اْلمِنَّةُ Неъматга нисбатан ношукурлик қилинганда, юзига солиш чиройли бўлади, дейилган.
Аллоҳ буюради: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُل لاَ تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلَامَكُم Мусулмон бўлдилар деб сени миннат остида қолдирмоқчи бўладилар; айт: Мусулмон бўлганингиз билан мени миннат остида тутманглар (49/Ҳужурот 17).
Уларнинг бу миннати сўз билан бўлган. Аллоҳ таолонинг миннати эса феъл билан бўлади. Бу, У Зот ўзи хабар берганидек, уларни ҳидоятга эриштиришидир.
Аллоҳ буюради: فَإِمَّا مَنّاً بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً ё эвазсиз, ё товон эвазига қўйиб юборинглар (47/Муҳаммад 4). Бу ерда مَنّاً сўзидан мақсад — эвазсиз озод қилишдир.
هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ Бу — бизнинг чексиз ато-эҳсонимиздир; хоҳласанг, уларга улуғ яхшилик қил, хоҳласанг, уларни ўзингда тутиб қол (38/Сод 39), яъни, уни Аллоҳ йўлида сарфла.
وَلاَ تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ Қилган яхшилигингни кўп санаб, юзига солма (74/Муддассир 6).
Баъзиларга кўра, бу — қилганини юзига солиш ва уни кўп санашдир.
Баъзиларга кўра эса, кўпроқ олиш учун беришдир.
لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ Уларга битмас-туганмас мукофот бордир (84/Иншиқоқ 25).
Бу ерда келган غَيْرُ مَمْنُونٍ сўзи хусусида: Саноқсиз, деганидир, дейилади. Дарҳақиқат, бошқа бир оятда Аллоҳ таоло: بِغَيْرِ حِسَابٍ беҳисоб равишда (39/Зумар 10) деб буюрган.
Баъзиларга кўра эса, бунинг маъноси, узлуксиз ва камчиликсиз равишда деганидир.
Шу маънода ўлим учун ҳам مَنُون дейилади. Чунки ўлим сонни камайтиради ва ёрдамни ҳам кесади.
Сўз билан айтилган миннат неъматни кесгани ва шукрни тарк этишни тақозо этгани сабабли шу доирада кўриб чиқилгани айтилган.
وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى сизларга ширинлик ва бедана туширдик (2/Бақара 57) оятидаги مَنّ сўзи, дарахтлар устига тушадиган шабнам каби, ичида ширинлик бўлган бир таомдир.
سَلْوَى эса — бир хил қушдир.
Баъзилар эса: ҳам مَنَّ ҳам اَلسَّلْوَى — иккиси ҳам бир нарсадир, дейишади. Иккиси ҳам Аллоҳ таоло уларга берган неъматни ифодалайди. مَنَّ деб номланиши — у билан уларга яхшилик қилгани учун, سَّلْوَى деб номланиши эса — у билан тасалли топгани учундир, дейдилар.