ز و ل

زَالَ الشَّيْءُ يَزُولُ زَوَالاً : Нарса оғиб, ўз йўлидан четланди. أَزَلْتُهُ وَزَوَّلْتُهُ /Уни йўлидан/жойидан чиқардим, дейилади. Аллоҳ буюради: إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِن زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ : Аллоҳ осмонлар ва Ерни, қулаб тушиб кетмасинлар деб ушлаб туради; агар улар қулаб тушсалар, У Зотдан бошқа ҳеч ким уларни ушлаб тура олмайди (35/Фотир 41); وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ : Уларнинг макрлари тоғларни ўрнидан кўчирадиган даражада бўлса ҳам (14/Иброҳим 46).
زَوَال сўзи, илгари барқарор бўлган нарса билан боғлиқ ҳолда ишлатилади. Агар: «Араблар زَوَالُ الشَّمْسِ /Қуёшнинг заволи, деб айтадилар, ҳолбуки қуёшнинг ҳеч қандай тарзда собит турмаслиги маълумдир», деб айтилса, қуйидагича жавоб берилади: Араблар пешин вақтида қуёш осмоннинг ўртасида тўхтайди деб ишонганлари сабабли бу сўзни айтадилар. Шунинг учун улар قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ ва صَامَ النَّهَارُ /Қуёш кун ўртасида тўхтади, дейдилар. زَالَهُ يَزِيلُهُ زَيْلاً /Уни кетказди, кетказмоқда, дейилади. Шоир шундай дейди:
زَالَ زَوَالَهَا -217
217- Унинг заволини бартараф этди.
Яъни, Аллоҳ унинг ҳаракатини кетказди.
زَوَال : Ҳаракат/идора қилиш маъносидадир. Баъзиларга кўра бу ибора қуйидаги сўзга ўхшайди: أَسْكَتَ اللهُ نَأْمَتَهُ : Аллоҳ унинг овозини ўчирсин! Шоир яна шундай дейди:
إِذَا مَا رَأَتْنَا زَالَ مِنْهَا زَوِيلُهَا -218
218- Бизни кўрганида, унинг овози тинди.
زَالَ феълининг мутаъаддий эмаслигини айтганларга кўра, (юқоридаги шеърда келган) زَوَالَهَا сўзи мафъули мутлақ бўлиб мансубдир. لَوْتَزَيَّلُوا : Агар улар бир-биридан ажралган бўлганларида эди (48/Фатҳ 25). تَزَيَّلُوا, تَفَرَّقُوا /ажралдилар маъносидадир. فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ : Уларнинг ораларини ажратдик (10/Юнус 28).
زِلْتُ феълининг мутаъаддий эканини айтганларга кўра, оятдаги زَيَّلْنَا феъли таксир/кўпликка далолат қилади. Худди مِزْتُهُ /уни ажратдим ва مَيَّزْتُهُ /уни жуда кўп ажратдим, феъллари каби.
مَا زَالَ وَلاَ يَزَالُ (Ҳали ҳам, ҳамон), шакллари ибора/ифода билан боғлиқдир. Исмни рафъ, хабарни насб қилиш борасида ҳам كَانَ феъли каби амал қилади.
Бу сўзнинг асли «йо» ҳарфи биландир; чунки араблар زَيَّلْتُ дейдилар. Маъноси مَا بَرِحْتُ сўзи билан бир хилдир.
Бу маънода Аллоҳ буюради: وَلاَ يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ : Бир-бирлари билан ихтилоф қилишда давом этаверадилар (11/Ҳуд 118); لاَ يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ : Қурган бинолари, қалблари парчаланиб кетгунга қадар юракларида бир гумон бўлишда давом этаверади (9/Тавба 110); وَلاَ يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ : Қилган ишлари сабабли инкор этганларнинг бошларига тўсатдан бир бало келишда давом этаверади (13/Раъд 31); فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءكُمْ بِهِ : Унинг келтирган нарсаларидан ҳам шак келтириб турардингиз (40/Ғофир 34).
مَا كَانَ زَيْدٌ إِلاَّ مُنْطَلِقًا /Зайд доим эркин эди, дейилганидек, مَا زَالَ زَيْدٌ إِلاَّ مُنْطَلِقًا дейиб бўлмайди. Чунки زال феъли, собитликнинг зидди бўлиб, нафй/инкор маъносини ўз ичига олади; ( ما ) ва ( لا ) юкламалари ҳам инкорни ифодалайди. Икки инкор бирлашганда эса, тасдиқ маъносини англатади. Шунинг учун тасдиқ бўлиш жиҳатидан مَا زَالَ сўзи, كَانَ каби бўлади. كَانَ زَيْدٌ إِلاَّ مُنْطَلِقًا , дейиб бўлмагани каби, مَا زَالَ زَيْدٌ إِلاَّ مُنْطَلِقًا ҳам дейиб бўлмайди.