ض ع ف

ضَعْف : Куч-қувватнинг зиддидир. قَدْ ضَعُفَ فَهُوَ ضَعِيفٌ : Заиф бўлди, у заифдир. Аллоҳ буюради: ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ : Талаб қилувчи ҳам, талаб қилинган ҳам заиф/ожиз бўлиб қолди (22/Ҳаж 73). Заифлик; нафс, бадан ва ҳолда бўлади. ضَعْف ва ضُعْف сўзларининг икки алоҳида лаҳжа эканлиги айтилган. Аллоҳ буюради: الْآَنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا : Энди Аллоҳ сизлардан юкни енгиллаштирди ва сизларда бир ожизлик борлигини билди (8/Анфол 66); وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ : Биз, у ерда кучсиз қилиб қўйилганларга марҳамат кўрсатишни истар эдик (28/Қосос 5).
Ал-Халил – Аллоҳ унга раҳмат қилсин – шундай деган: Замма/пеш билан ضُعْف баданда; [фатҳа/уст билан] ضَعْف эса ақл ва райда бўлади. Ушбу оят ҳам шу маънодадир: فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ : Агар қарздор нодон ёки ақли заиф ёки ўзи айтиб ёздиролмайдиган ҳолда бўлса унинг валийси адолат билан айтиб ёздирсин (2/Бақара 282).
ضَعِيف сўзининг кўплиги ضِعَاف ва ضُعَفَاء шаклида келади. Аллоҳ буюради: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ : Заифларга, касалларга ва сарфлайдиган нарса топа олмайдиганларга, Аллоҳ ва Расулига содиқ бўлиб турар эканлар, ҳеч бир масъулият йўқдир (9/Тавба 91). اِسْتَضْعَفْتُهُ : Уни заиф деб топдим. وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا : Нега Аллоҳ йўлида ва 'Эй Роббимиз, бизларни аҳолиси золим бўлган бу шаҳардан чиқаргин, бизларга Ўз ҳузурингдан бир дўст, Ўз ҳузурингдан бир ёрдамчи ато қилгин' деб ёлворувчи эзилган эркаклар, аёллар ва болалар йўлида жанг қилмаяпсизлар (4/Нисо 75); إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ : Фаришталар нафсларига зулм қилган кишиларнинг жонларини олаётганларида, уларга: 'Нима ҳолда эдингиз?' дейдилар. Улар эса: 'Биз ер юзида заиф кимсалар эдик', дейдилар (4/Нисо 97); إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي : Бу қавм мени заифлаштирди/кучсизлаштирди (7/Аъроф 150).
Мазкур сўз ушбу оятда истикбор/катталик қилишнинг зидди сифатида ишлатилган: وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا : Заиф қилиб қўйилганлар катталик қилганларга: Йўқ, кеча ва кундуз ҳийла-найранг (қуриб), бизни Аллоҳга куфр келтиришга ва Унга тенг шериклар қилишга буюрар эдингиз, дедилар (34/Сабаъ 33).
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفًا وَشَيْبَةً : Сизларни заиф қилиб яратган, сўнгра заифликдан кейин қувват берган ва сўнгра қувватдан кейин заифлик ва қариликни берган Зот Аллоҳдир (30/Рум 54) оятидаги иккинчи ضَعْف сўзи биринчисидан фарқлидир; учинчиси ҳам шундай [ҳар учаласи ҳам бир-биридан фарқлидир]. Зеро خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ сўзи 'сизларни нутфадан ёки тупроқдан яратди' маъносидадир. Иккинчи ضَعْف – ҳомила ва чақалоқдаги заифлик; учинчиси эса кексаликдан кейин юзага келадиган заифликдир. Бу сўнгги ҳолатга أَرْذَلِ الْعُمُرِ : Умрнинг энг тубани (16/Наҳл 70) деб ишора қилинган. Оятда икки марта келган قُوَّة сўзининг биринчиси – чақалоқни ҳаракатга келтирадиган, уни сут сўрашга йўналтирадиган ва йиғлаш билан ундан қийинчиликни узоқлаштирадиган кучдир. Иккинчиси эса балоғатдан кейинги қувватдир. Оятда келган ضَعْف сўзининг накира ҳолда такрорланиши унинг турли маъноларга келишини кўрсатади. Зеро накира сўз, агар такрорланиб, аввалгиси қасд қилинса, маърифа қилинади. Худди ушбу сўз каби: رَاَيتُ رَجُلاً فَقَالَ لِي الرَّجُلُ كَذَا : Мен бир кишини кўрдим; ўша киши менга шундай деди.
Агар бир сўз иккинчи марта накира ҳолда такрорланса, ундан биринчисидан бошқа нарса қасд қилинади. Шу сабабли Ибн Аббос; فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا : Албатта, қийинчилик билан бирга бир енгиллик бордир. Ҳақиқатан, қийинчилик билан бирга бир енгиллик бордир (94/Шарҳ 5-6) оятлари ҳақида шундай деган. لَنْ يَغْلِبَ عُسْرٌ يُسْرَيْنِ : Бир қийинчилик икки енгилликни енга олмайди.
وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا : Инсон заиф қилиб яратилгандир (4/Нисо 28). Инсоннинг заиф яратилиши – унинг, Мала-и Аълаа беҳожат бўлган кўп нарсаларга муҳтож бўлишидир. إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا : Шубҳасиз, шайтоннинг ҳийласи заифдир (4/Нисо 76). Шайтон ҳийласининг заиф бўлиши – ушбу оятда зикр қилинган, Аллоҳга банда бўлганларга нисбатандир: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ : Менинг бандаларим устидан сен учун ҳеч қандай ҳукмронлик йўқдир (17/Исро 65).
ضِعْف сўзи – ярим ва жуфт каби, икки нарсадан бирининг мавжуд бўлиши бошқасининг мавжуд бўлишини тақозо қиладиган мутадойиф/нисбий лафзлардандир. Бу сўзнинг маъноси – тенг икки миқдорнинг бирлашишидир. Бу – сонларга хос сўздир. أَضْعَفْتُ الشَّيْءَ وَضَعَّفْتُهُ وَضَاعفْتُهُ : Бир нарсага унинг ўзича ва ундан ҳам кўпроғини қўшдим. Баъзилар шундай дейди: ضَاعَفْتُ феъл шакли ضَعَّفْتُ шаклидан кўра муболағалироқдир. Шу сабабли кўпчилик ушбу оятларни биринчи феъл шакли билан ўқиганлар: يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ : Эй Пайғамбарнинг аёллари! Сизлардан ким очиқ бир беҳаёлик қилса, унинг азоби икки баробарига оширилади (33/Аҳзоб 30); إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا : Аллоҳ зарра миқдорича ҳам зулм қилмайди ва агар бир яхшилик бўлса, уни қат-қат кўпайтиради (4/Нисо 40). Бу маънода Аллоҳ таоло яна шундай буюради: مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا : Ким бир яхшилик билан келса, унга унинг ўн мисли бордир (6/Анъом 160). Бу оятнинг ҳукмига кўра مُضَاعَفَة /кўпайтиришнинг ўн баробар бўлиши лозим.
Шаддасиз ҳолда ضَعَفْتُهُ ضَعْفًا فَهُوَ مَضْعُوفٌ шакли ҳам ишлатилади. ضَعْف – масдар, ضِعْف эса исмдир; худди ثَنَى ва ثِنَى сўзлари каби. Бир нарсанинг диъфи – уни иккига кўпайтирувчидир. Бу сўз бир сонга изофа қилинганда, ўша сонни ва унинг бир мислини ифодалайди. Масалан, шундай дейилади: ضِعْفُ الْعَشَرَةِ /ўннинг баробари; ضِعْفُ الْمِائَةِ /юзнинг баробари. Бу эса шубҳасиз йигирма ва икки юздир. Шоирнинг ушбу сўзи ҳам шу маънодадир:
جَزَيْتُكَ ضَعْفَ الْوِدِّ لَمَّا اشْتَكَيْتَهُ *** وَمَا إِنْ جَزَاكَ الضِّعْفَ مِنْ أَحَدٍ قَبْلِي -293
293- Мен сенга муҳаббатнинг баробарини кўрсатдим, сен ундан шикоят қилганингда.
Сенга менгача ҳеч ким муҳаббатнинг баробарини кўрсатмаган.
أَعْطِهِ ضِعْفَيْ وَاحِدٍ /Унга бирнинг икки диъфини/баробарини бер, дейилса; у бирни ва бирнинг икки баробарини ичига олади. Бу эса уч бўлади. Чунки бу сўзнинг маъноси – бир ва у билан жуфтланадиган иккидир; шунинг учун уларнинг йиғиндиси уч бўлади. Бунинг бундай бўлиши ضِعْف сўзи музоф бўлган тақдирдадир; агар музоф эмас, балки ضِعْفَانِ десанг, бу сўз – ҳар бири бошқасининг жуфти бўлиши жиҳатидан زَوْجَانِ сўзи билан бир хил маънода бўлади. Бу эса иккини ифодалайди. Чунки уларнинг ҳар бири бошқасининг баробаридир; шунинг учун улар иккидан ташқарига чиқа олмайди. Лекин ضِعْفَانِ сўзи бир сонига изофа қилинганда бундай бўлмайди, балки бир сони уни учга тўлдиради. Масалан; ضِعْفَيِ الْوَاحِدِ /бирнинг икки баробари, каби. فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا : Уларга қилганларининг қат-қат ортиғи мукофот бордир (34/Сабаъ 37); يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً : Эй иймон келтирганлар, қат-қат рибо еманглар (3/Оли Имрон 130). Баъзиларга кўра, бу оятдаги أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً лафзлари таъкид/кучайтириш учундир.
Бошқа баъзилар эса шундай дейди: مُضَاعَفَة сўзи ضِعْف ўзагидан эмас, ضَعْف дан келади ва маъноси шудир: Уларнинг қат-қат деб санаганлари аслида даъфдир; яъни камчиликдир. Худди ушбу оятлардаги каби: وَمَا آَتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ : Одамларнинг молларида зиёда бўлсин деб берган ҳар қандай рибо (фоиз) Аллоҳ наздида зиёда бўлмайди (30/Рум 39); يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ : Аллоҳ рибони йўқ қилади, садақаларни зиёда қилади (2/Бақара 276). Шоир ҳам бу маънони шундай ифодалайди:
زِيَادَةُ شَيْبٍ وَهِيَ نَقْصُ زِيَادَتِي -294
294- [Сочимдаги] оқликнинг ортиши, аслида менинг юксалишимнинг камайишидир.
كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآَتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ : Дўзахга кирган ҳар бир уммат диндош биродарини лаънатлайди. Ниҳоят, барчалари у ерга тўпланганда, кейингилари аввалгилари ҳақида дейдиларки: Эй Роббимиз! Мана шулар бизни тўғри йўлдан адаштирди. Уларга дўзах оловидан қат-қат азоб бергин (7/Аъроф 38). Бу оятда; кейингилар, қуйидаги оятда ишора қилинганидек, ҳам ўзларининг адашганлари, ҳам адаштирганлари сабабли Аллоҳ таолодан аввалгиларга азоб беришини сўрамоқдалар: لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ : Қиёмат кунида ўзларининг гуноҳларини тўлалигича ва илмсизлик билан ўзлари йўлдан оздирган кимсаларнинг гуноҳларидан ҳам бир қисмини кўтаришлари учун (16/Наҳл 25). لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ : Ҳар бирининг азоби қат-қатдир, лекин сизлар билмайсизлар (7/Аъроф 38); яъни сизга бериладиган азобнинг икки баробари уларнинг ҳар бирига берилади. Баъзилар эса оятни шундай шарҳлайди: Сиздан ва улардан ҳар бирига, бошқаларнинг кўрадиган азобининг икки баробари бордир. Зеро азоб ҳам зоҳир, ҳам ботин бўлади. Ҳар ким бошқасининг кўринмайдиган азобини эмас, зоҳир бўлганини кўради; шунинг учун унга яширин азоб қилинмаяпти деб гумон қилади.