ذ ك ر

ذِكْر : Баъзан бу калима билан инсон эришган билимларни ўзи орқали сақлаб тура оладиган нафснинг бир ҳолати кўзда тутилади. Худди حِفْظ калимаси каби; лекин حِفْظ билимни эгаллаш, ذِكْر эса ўша билимни ёдга келтириш маъносида ишлатилади. Баъзан эса у билан бирор нарсанинг қалбга келиши ёки айтилган сўз кўзда тутилади. Шунинг учун зикрнинг икки қисмга бўлиниши айтилади: қалб билан зикр; тил билан зикр. Уларнинг ҳар бири ҳам икки қисмга бўлинади: унутилган нарсани зикр қилиш/эслаш; унутилган нарсани эмас, балки хотирада мавжуд бўлиб турганини зикр қилиш.
Ҳар айтилган сўзга ҳам ذِكْر дейилади. Тил билан зикрга мисол: لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ : Дарҳақиқат, сизларга бир китоб нозил қилдикки, унда фақат эслатма ва огоҳлантиришингиз бордир (21/Анбиё 10); وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ : Бу — Биз нозил қилган муборак бир Зикрдир (21/Анбиё 50); هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي : Мана бу мен билан бирга бўлганларнинг зикри ва мендан олдингиларнинг ҳам зикри (21/Анбиё 24); أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا : Ўша Зикр бизнинг орамиздан унга нозил қилиндими? (38/Сод 8); яъни Қуръон.
ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ : Сод. Зикр/пандга тўла Қуръонга қасам (38/Сод 1); وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ : Ҳақиқат шуки, бу Қуръон сен ва қавминг учун бир (65/Талоқ 10-11). : (18/Каҳф 63). Қалб ва тил билан бирга бўлган зикрга мисол: : (2/Бақара 200); (21/Анбиё 105); яъни олдинги Китобдан сўнг. : (19/Марям 67). Яъни, қайта тирилишни инкор қилган киши, йўқдан бор қилинганини ўйламайдими, шу билан қайта тирилишига далил келтирса эди! (30/Рум 27). (29/Анкабут 45); яъни Аллоҳнинг бандасини ёдга олиши, банданинг Уни ёдга олишидан улуғроқдир. Бу эса Аллоҳ таолони кўп зикр қилишга бир рағбатдир. (38/Сод 43); : . (2/Бақара 282). Баъзилар оятни; бири (иккинчисига) қийматини қайта эслатади, деб шарҳлайди. Баъзиларга кўра эса, оятнинг маъноси шудир: ҳукм чиқаришда аёллардан бири иккинчисини эркак ўрнига қўяди. Баъзи олимлар; : (2/Бақара 152) ояти билан (3/Оли Имрон 36);