ذُو
Зу
ذُو : Икки қисмга бўлинади: Биринчиси; жинс ва навъ исмлари билан қилинадиган тавсифлашларда восита бўлади; замирга эмас, зоҳир исмга музоф бўлади; тасния ва кўплик ясалади. Муаннаси ذَات ; таснияси ذَوَاتَا ; кўплиги эса ذَوَات шаклида келади. ذُو сўзининг бу тури фақат музоф ҳолда ишлатилади:
وَلَكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ : Лекин Аллоҳ барча оламлар устида фазлу карам эгасидир (2/Бақара 251); ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى : Устун ақл эгаси; рост туриб тикланди (53/Нажм 6); وَذِي الْقُرْبَى : Яқинлиги бўлганларга (2/Бақара 83); وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ : Ҳар бир фазилат эгасига фазилатининг мукофотини берсин (11/Ҳуд 3); ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى : Яқинлиги бўлганларга ва етимларга (2/Бақара 177); إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ : У, кўкраклардаги нарсани жуда яхши билади (8/Анфол 43); وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ : Уларни ўнг томонга ҳам, чап томонга ҳам айлантирамиз (18/Каҳф 18); وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ : Сизлар кучсиз/қуролсиз бўлганнинг сизларники бўлишини орзу қилардингиз (8/Анфол 7); ذَوَاتَا أَفْنَانٍ : Ҳар иккисининг ҳам турли-туман дарахтлари, мевалари бор (55/Ар-Роҳман 48).
Маъношунослар; ذَات сўзини истиора йўли билан хоҳ жавҳар, хоҳ ораз бўлсин, нарсанинг ўзидан иборат деб ҳисоблайдилар; уни алиф-лом билан изофасиз ва замирга изофали ҳолда ишлатадилар; худди нафс ва хосса каби қарайдилар ва шундай дейдилар: ذَاتُهُ وَنَفْسُهُ وَخَاصَّتُهُ . Лекин бундай нарса [фасиҳ] араб тилида йўқ.
ذُو нинг иккинчи қисми Тай лаҳжасига оиддир. Улар бу сўзни худди اَلَّذيِ каби ишлатадилар; рафъ, насб, жар, кўплик ва таънисда бир хил лафз билан келади. Масалан, қуйидаги шеърда шу тарзда келган:
وَبِئْريِ ذُو حَفَرْتُ وَذُو طَوَيْتُ -171
171- Мен қазган ва деворини терган қудуғимдир.
Бу сўз, اَلَّتيِ حَفَرْتُ وَالّتيِ طَوَيْتُ тақдиридадир. ( ) даги ( ) кўринадиган ёки ақл билан билинадиган/маънавий нарсаларга ишора учун ишлатилади. Муаннас учун , ва сўзлари ишлатилади. , , дейилади; булардан фақат тасния бўлади ва дейилади. 172- Билган нарсангни қўй; мен ундан узоқлашаман.
وَلَكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ : Лекин Аллоҳ барча оламлар устида фазлу карам эгасидир (2/Бақара 251); ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى : Устун ақл эгаси; рост туриб тикланди (53/Нажм 6); وَذِي الْقُرْبَى : Яқинлиги бўлганларга (2/Бақара 83); وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ : Ҳар бир фазилат эгасига фазилатининг мукофотини берсин (11/Ҳуд 3); ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى : Яқинлиги бўлганларга ва етимларга (2/Бақара 177); إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ : У, кўкраклардаги нарсани жуда яхши билади (8/Анфол 43); وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ : Уларни ўнг томонга ҳам, чап томонга ҳам айлантирамиз (18/Каҳф 18); وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ : Сизлар кучсиз/қуролсиз бўлганнинг сизларники бўлишини орзу қилардингиз (8/Анфол 7); ذَوَاتَا أَفْنَانٍ : Ҳар иккисининг ҳам турли-туман дарахтлари, мевалари бор (55/Ар-Роҳман 48).
Маъношунослар; ذَات сўзини истиора йўли билан хоҳ жавҳар, хоҳ ораз бўлсин, нарсанинг ўзидан иборат деб ҳисоблайдилар; уни алиф-лом билан изофасиз ва замирга изофали ҳолда ишлатадилар; худди нафс ва хосса каби қарайдилар ва шундай дейдилар: ذَاتُهُ وَنَفْسُهُ وَخَاصَّتُهُ . Лекин бундай нарса [фасиҳ] араб тилида йўқ.
ذُو нинг иккинчи қисми Тай лаҳжасига оиддир. Улар бу сўзни худди اَلَّذيِ каби ишлатадилар; рафъ, насб, жар, кўплик ва таънисда бир хил лафз билан келади. Масалан, қуйидаги шеърда шу тарзда келган:
وَبِئْريِ ذُو حَفَرْتُ وَذُو طَوَيْتُ -171
171- Мен қазган ва деворини терган қудуғимдир.
Бу сўз, اَلَّتيِ حَفَرْتُ وَالّتيِ طَوَيْتُ тақдиридадир. ( ) даги ( ) кўринадиган ёки ақл билан билинадиган/маънавий нарсаларга ишора учун ишлатилади. Муаннас учун , ва сўзлари ишлатилади. , , дейилади; булардан фақат тасния бўлади ва дейилади. 172- Билган нарсангни қўй; мен ундан узоқлашаман.