خ ر ج

خَرَجَ خُرُوجًا феъли — турилган бирор жойдан ёки ҳолатдан ташқарига чиқмоқдир; бу жойнинг уй, шаҳар ёки кийим бўлиши билан ҳолатнинг руҳий бир ҳолат бўлиши ёки унинг ташқи сабаблари ўзгариши ўртасида фарқ йўқдир. Аллоҳ буюради: فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفاً يَتَرَقَّبُ Қўрқув ичида атрофни аланглаган ҳолда шаҳардан чиқди (28/Қосос 21); فَمَا يَكُونُ لَكَ أنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ У ерда такаббурлик қилиш сенга ярашмас. Чиқ ташқарига (7/Аъроф 13); وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا Аллоҳнинг илмисиз бирор мева ўз гулкосасидан чиқмас (41/Фуссилат 47); فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ Энди мана шу оловдан чиқиш учун бизга бир йўл борми? (40/Ғофир 11); يُرِيدُونَ أنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا Улар дўзахдан чиқишни хоҳлайдилар, бироқ асло ундан чиқа олмайдилар (5/Моида 37).
إخِْرَاج сўзи чиқармоқ деганидир ва кўпинча моддий нарсалар учун ишлатилади: أنَّكُمْ مُخْرَجُونَ У сизларни, қайта чиқарилишингизни айтаяптими? (23/Муъминун 35); كَمَا أخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ Роббинг сени ҳақ йўлда жанг қилиш учун уйингдан чиқарганига ўхшайди (8/Анфол 5); وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَاباً Қиёмат куни бир номаи аъмол китобини унинг олдига чиқарамиз (17/Исро 13); أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ Жонларингизни чиқаринг (6/Анъом 93); أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ Лутнинг яқинларини шаҳрингиздан чиқаринг (27/Намл 56).
Аллоҳ таолога хос бўлган таквин/яратиш учун ҳам ишлатилади: وَاللّهُ أخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ Аллоҳ сизларни ҳеч нарса билмас ҳолингизда, оналарингизнинг қоринларидан чиқарди (16/Наҳл 78); فَأخْرَجْنَا بِهِ أزْوَاجاً مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى Ўша сув воситасида жуфт-жуфт турли ўсимликларни ундирдик (20/Тоҳо 53); أَلْوَانُهُ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً У билан турли рангдаги экинларни ундирувчи (39/Зумар 21).
تَخْرِيج эса кўпинча илмлар ва санъатлар учун ишлатилади. Ердан ва ҳайвонларнинг уяларидан ҳамда шу каби нарсалардан чиққанга خَرْجٌ ва خَرَاجٌ деб ном берилади. Аллоҳ буюради: أمْ تَسْألُهُمْ خَرْجاً فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ Йўқса сен улардан ҳақ сўраяпсанми? Ҳолбуки Роббинг сенга берадиган ажр яхшироқдир (23/Муъминун 72) сўзида ҳарожнинг Аллоҳга изофа қилиниши, уни белгиловчи ва мажбур қилувчи Аллоҳ таоло эканига диққат қаратиш учундир.
خَرْج эса خَرَاج сўзидан кўра умумийроқдир. خَرْج сарф, харажат, чиқим, истеъмол деганидир ва دخْل — даромад, ҳосил, фойда маъносининг қаршисида ишлатилади. Аллоҳ буюради: فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً Сенга бир миқдор мол берсак (18/Каҳф 94).
خَرَاج эса кўпинча ер солиғи учун ишлатилишга хосланган. Айтилади: اَلْعَبْدُ يُؤَدِّي خَرْجَهُ Қул ўз хирожини, яъни даромадини беради; اَلرَّعِيَّةُ تُؤَدِّي إلَى اْلأمِيرِ الْخَرَاجَ раият ҳам амирга хирож беради. خَرْج айни пайтда бир турдаги булутдир, унинг кўплиги خُرُوجٌ шаклидадир. اَلْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ дейилган, бу — сотувчининг молидан чиққан нарса, сотиладиган нарсанинг кафолатидан чиққан нарса эвазигадир, деган маънони билдиради.
خَارِجِيُّ эса ўзи бевосита ўз тенгдошларининг аҳволидан ташқарига чиққан кишидир. Бу баъзан мадҳ/мақтов учун айтилади; киши ўзидан юқорироқ ўринда турганнинг мақомига чиққанда шу маъно кўзда тутилади; ўзидан пастроқ ўринда турганнинг мақомига чиққанда эса, бу сафар зам/қоралаш учун ишлатилади. Шу маънода баъзан فُلاَنٌ لَيْسَ بِإِنْسَانٍ Фалончи одам эмас сўзи мадҳ учун айтилади. Шоир ҳам шу маънода шундай дейди:
فَلَسْتِ بِإِنْسِيٍّ وَلَكِنْ لَمَلأَكٌ ***تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ
138- Сен бир одам эмассан, балки бир фариштасан
Осмондан оҳиста сузилиб келган.
Баъзан эса қоралаш учун ишлатилади: إِنْ هُمْ إِلاَّ كَاْلأنْعَامِ Улар ҳайвонларга ўхшайдилар (25/Фурқон 44) каби.
خَرَجَ оқ ва қорадан иборат икки ранглиликдир. Шу маънода ظَلِيمٌ أَخْرَجُ ва نَعَامَةٌ خَرْجَاءُ дейилади, икки рангли эркак туяқуш ва икки рангли урғочи туяқуш, أَرْضٌ مُخَرَّجَة ٌ эса икки рангли ер ёки тупроқ деганидир. Бу, унинг бир қисмида ўсимлик бор бўлса, бошқасида йўқлиги маъносидадир.
Баъзи мусулмон гуруҳларга خَوَارِج дейилишининг сабаби эса, уларнинг Имомга итоатдан ташқарига чиқишларидир.