خ ر ق

خَرْق : Калимаси, бирор нарсани ўйлаб-фикрламасдан бузадиган тарзда кесиб қолдиришдир. Аллоҳ буюради: أخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أهْلَهَا Ичидаги одамларни ғарқ қилиш учун кемани тешиб қўйдингми? (18/Каҳф 71). Бу калима خَلْق яъни яратиш тушунчасининг зиддидир; чунки халқ — бирор нарсани режали ва секин тарзда қилишдир; خَرْق эса режасиз қилишдир. Аллоҳ буюради: وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ Мушриклар кўр-кўрона Унга ўғиллар ва қизларни тўқиб олдилар (6/Анъом 100); яъни: соғлом мулоҳаза юритмай туриб бунга қарор қилдилар. Кесиш, йиртиш, узиб олиш маъноси бўлгани учун خَرَقَ الثَّوْبَ кийимни йиртди; уни эзилишига, йиртилишига олиб келди, خَرَقَ الْمَفَاوِزَ чўлларни йиртиб ўтди, اِخْتَرَقَ الرِّيح шамол ёриб ўтди каби ибораларда ишлатилган.
خَرْق ва خَرِيق тушунчалари эса, айниқса кенг чўлларни кесиб ўтиш маъносида ишлатилади. Бу — ё шамолнинг у ерда бир четдан иккинчи четга ўтиб кетишидан, ёки чўлда тарқаб кетишидандир.
خِرْق эса, айниқса саховатга берилиб кетган одам ҳақида ишлатилади. Қулоқнинг тешиги кенгайганда خَرْق деб аталади. Шу жиҳатдан صَبِيٌّ أخْرَقُ ва اِمْرَأةٌ خَرْقَاءُ иборалари қулоғи кенг тарзда тешилган бола ва аёл деганидир; Аллоҳ буюради: إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ اْلأرْضَ Шубҳасиз сен ҳаргиз ерни теша олмайсан (17/Исро 37) деган сўз хусусида икки хил фикр билдирилган: Бири: кеса олмайсан; иккинчиси: сен ҳаргиз ерни бошқа томонигача теша олмайсан; бу қулоқдаги йиртиқ, тешик асос қилиб олиниб айтилган бўлиб, режасиз (иш қиладиган) эркак, аёл деганидир. Қаттиқ эсадиган шамолнинг бу ҳолати ҳам асос қилиб олиниб رِيحٌ خَرْقَاءُ /йиртувчи шамол деб номланган.
Ҳадисда: مَا دَخَلَ الْخَرَقُ فِي شَيْءٍ إِلاَّ شَانَهُ Дағаллик қаерга кирган бўлса, ўша ерни албатта бузган деб ривоят қилинган.
خَرْق тушунчасидан истиора йўли билан олинган مَخْرَقَة эса, алдаш мақсадида дағаллик кўрсатишдир.
مِخْرَاق эса, ўзи билан ўйналадиган нарсадир; бу гўё бирор нарсани бошқача кўрсатиш учун йиртишдир. خَرِقَ اْلغَزَالُ эса, оҳу оддий сакрашини амалга ошира олмайдиган ҳолга тушди, деганидир.