خ و ف

خَوْف яъни, қўрқув — гумонга ёки илмга асосланган бир белгидан келиб чиқиб, номатлуб бир нарсанинг рўй беришини кутишдир. Худди رجَاء ва طَمَع сўзлари гумонга ёки илмга асосланган бир белгидан келиб чиқиб, матлуб бир нарсанинг рўй беришини кутиш маъносини англатгани каби.
خَوْف (Қўрқув) сўзининг зидди — أمْن (хотиржамлик) сўзидир. Бу ҳам дунёвий, ҳам ухравий ишларда ишлатилади. Аллоҳ буюради: وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ Унинг раҳматидан умид қиладилар ва азобидан қўрқадилар (17/Исро 57); وَكَيْفَ أخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلاَ تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أشْرَكْتُمْ بِاللّهِ Сизлар Аллоҳга ширк келтиришдан қўрқмайсизлар-у, мен сизлар ширк келтирган нарсалардан қандай қўрқай (6/Анъом 81); تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً Ёнбошларини ётоқлардан ажратиб турадилар, қўрқиб ва умид қилиб Роббиларига дуо қиладилар (32/Сажда 16); وَإِنْ خِفْتُمْ ألاََّ تُقْسِطُوا Агар адолат қилолмасликдан қўрқсангиз (4/Нисо 3); وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا Агар икковларининг ораси бузилишидан қўрқсангиз (4/Нисо 35); бу оятдаги, خِفْتُمْ сўзи «билсангиз» деб изоҳланган. Унинг ҳақиқий маъноси эса, вазиятни билганингиздан ичингизга бир қўрқув тушса шаклидадир.
Аллоҳдан қўрқишдан мақсад — дастлаб ақлга келадиган маънодаги رُعْب чўчиш, шердан қўрқиш каби бир нарса эмас. Балки, бундан мақсад — гуноҳлардан узоқ туриш ва У буюрган нарсаларни ихтиёр этиб, адо этишдир. Шунинг учун, لاَ يُعَدُّ خَائِفًا مَنْ لَمْ يَكُنْ لِلذُّنُوبِ تَارِكًا гуноҳларни тарк этмаган киши Аллоҳдан қўрқувчи ҳисобланмайди дейилган. Аллоҳ таолодан қўрқишга тарғиб қилиш ҳам, Ундан сақланишга тарғиб қилишдир.
Аллоҳ таолонинг: ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ Аллоҳ бу билан бандаларини қўрқитади (39/Зумар 16) сўзи ҳам шу маънададир. Аллоҳ таоло шайтондан қўрқишни ва унинг қўрқитишидан таъсирланишни тақиқлаган: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أوْلِيَاءهُ فَلاَ تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ Ана ўша шайтон сизни ўз дўстлари билан қўрқитади, бас, агар ҳақиқий мўмин бўлсангиз, улардан эмас, Мендан қўрқинглар (3/Оли Имрон 175); яъни, ҳар қандай шайтоннинг амрига бўйсунманг, Аллоҳнинг амрига бўйсунинг.
تَخَوَّفْنَاهُمْ ибораси — уларни шундай нуқсонли/камчиликли қилиб кўрсатдикки, натижада улар қўрқа бошладилар, деганидир. Аллоҳ таолонинг: وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي Менинг ортимдан ўрнимга ўтадиган қариндошларимдан хавотирдаман (19/Марям 5) сўзидаги қўрқув эса — уларнинг шариатга бўйсунмасликлари, диннинг низомини сақламасликларига оид бир хавотирдир. Баъзи жоҳиллар гумон қилгани каби, мол-мулкига ворис бўладиган кимсасининг йўқлиги эмас. Дунёвий ҳунарлар Пайғамбарлар (сав) титрайдиган нарсалардан кўра арзимасроқдир.
خِيفَة эса — инсоннинг қўрққан ҳолатини ифодалайдиган бир сўздир. Аллоҳ буюради: فَأوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى قُلْنَا لاَ تَخَفْ Шунда Мусонинг ичига қўрқув тушди. Биз эса унга: Қўрқма, дедик (20/Тоҳо 67-68). Аллоҳ таолонинг: وَالْمَلاَئِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ Фаришталар ҳам Унинг қўрқувидан (13/Раъд 13) сўзида خِيفَتِه сўзи خَوْف (қўрқув) маъносида ишлатилган. تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أنْفُسَكُمْ Бир-бирингиздан қўрққанингиз каби қўрққанингиз (30/Рум 28) сўзида келган كَخِيفَتِكُمْ ибораси эса, қўрқувингиз каби деганидир. Айнан خِيفَة сўзининг ишлатилиши — уларнинг қўрқуви ўзларидан ажралмас бир ҳолга айланганига эътибор қаратиш учундир.
تَخَوُّف эса — инсоннинг қўрққани ошкор бўлишидир. Аллоҳ буюради: أوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ ёки қўрқувли бир кутиш ҳолатида турганларида бошларига келмаслигидан хотиржаммидирлар? (16/Наҳл 47).