خ م ر

خَمْر сўзининг асли — бирор нарсани ёпмоқдир. У билан ёпиладиган нарса خِمَار дейилади. Фақат, урфда خِمَار аёл ўзи билан бошини ёпадиган рўмолни англатади; кўплиги خُمُر шаклидадир. Аллоҳ буюради: وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ Рўмолларини кўкраклари устига ташласинлар (24/Нур 31). Бу тарзда ўзини ёпган аёл учун اِخْتَمَرَتِ الْمَرْأةُ ва تَخَمَّرَتْ дейилади. Идишнинг қопқоғини/устини ёпиш учун ҳам خَمَّرْتُ ْالإِنَاءَ дейилади.
Ривоятда: خَمِّرُوا آنِيَتَكُمْ Идишларингизни ёпинг дейилган.
أخْمَرْتُ اْلعَجِينَ ибораси эса хамирга خَمِير деб аталадиган ачитқини қўшиш маъносини англатади. خَمِيرة аввалдан ёпиқ бўлгани учун бу номни олади. Кишиларнинг химорига кириш — ичига кирилганда яширадиган/йўқотадиган жамоа ичига киришдир.
خَمْر, яъни ичкилик эса ақлнинг ишлаш механизмини ёпгани учун бу номни олган. Баъзиларга кўра у ҳар қандай маст қилувчи нарсанинг номидир. Баъзилар эса, фақат узум ва хурмодан олинган маст қилувчилар учун ишлатиладиган исмдир, дейишади. Чунки Пайғамбардан (сав): اَلْخَمْرُ مِنْ هَاتَيْنِ الشَّجَرَتَيْنِِ: اَلنَّخْلَةِ وَالْعِنَبَةِ Хамр шу икки дарахтдан бўлади: хурмо ва узум. Баъзилар эса уни бу шарбатларнинг қайнатилмаганининг номи деб санашади. Бошқа томондан, бу хамр номини кўтарадиган қайнатишнинг даражаси ҳам ихтилоф мавзусидир.
خُمَار сўзи эса ичкиликдан келиб чиқадиган касаллик деганидир. Бу сўзнинг шакли ҳам زُكَام тумов ва سُعاَل йўтал каби касаллик қолипларида берилган. Хушбўй ҳид учун ишлатиладиган خُمْرَة الطِّيبِ ҳам бу ҳиднинг гўзаллигини ифодалайди. خَامَرَهُ ва خَمَرَهُ бир киши билан ҳамнишин бўлиш ва ундан ажралмасликдир. Бундан истиора сифатида:
151- لاَ تَقْبِرُونِي إنَّ قَبْرِي مُحَرَّمٌ
عَلَيْكَمْ وَلَكِنْ خَامِرِي أُمَّ عَامِرٍ
151- [Сиз мени кўмманг, мени кўмиш сизга ҳаромдир]
Аксинча, мени дўстим Умму Омирнинг қўлларига қолдиринг, дейилган.