ن ع م

نِعْمَة : Яхши ҳол/гўзал ҳаёт деганидир. Неъмат сўзининг тилшунослик нуқтаи назаридан тузилиши инсоннинг جِلْسَة ўтириши, رِكْبَة миниши каби ҳол, тутум, хатти-ҳаракат ва шу кабиларни тавсифловчи сифатлар шаклидадир.
نَعْمَة шакли эса, феълнинг бир марта бажарилганини кўрсатувчи ضَرْبَة бир уриш ва شَتْمَة бир сўкиш каби қолипдир.
Неъмат тушунчаси жинс учун ишлатилгани сабабли ҳам оз, ҳам кўп учун ўринлидир. Аллоҳ буюради: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللهِ لاَ تُحْصُوهَا Агар Аллоҳнинг неъматларини санайдиган бўлсангиз, асло унинг саноғига ета олмайсиз (16/Наҳл 18); يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ Эй бани Исроил авлодлари, сизларга инъом этган неъматимни эсга олинглар, (2/Бақара 40); وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي Сизларга неъматимни тўлиқ қилиб бердим (5/Моида 3); فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ Шунинг оқибатида Аллоҳнинг неъмати ва фазли ила қайтдилар (3/Оли Имрон 174). Бу маънода жуда кўп оятлар бор.
إِنْعَام эса, бошқасига яхшилик қилишдир. Бу фақат яхшилик кўрсатилганлар нутқ эгаси бўлган мавжудотлардан бўлгандагина айтилади. Шунинг учун: أَنْعَمَ فُلاَنٌ عَلَى فَرَسِهِ Фалончи отига яхшилик қилди, дейилмайди. Аллоҳ буюради: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ Ўзинг неъмат берганларнинг (1/Фотиҳа 7); وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ Эсла, Аллоҳ ўзига неъмат берган ва сен ҳам унга яхшилик қилган кишига: (33/Аҳзоб 37).
نَعْمَاء яхшилик, ضَرَّاء ёмонлик сўзининг қарама-қаршисидир. Аллоҳ буюради: وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ Ва агар унга теккан бир зиёндан сўнг бир неъмат тоттирсак, (11/Ҳуд 10).
نُعْمَى бахт эса, بُؤْسَى бахтсизлик сўзининг зиддидир. Аллоҳ буюради:إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ وَجَعَلْنَاهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرَائِيلَ Ийсо фақатгина Биз ўзига неъмат берган ва бани Исроил авлодига мисол қилган бир бандадир (43/Зухруф 59).
نَعِيم эса, мўл миқдордаги неъматдир. Аллоҳ буюради: فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ Неъмати мўл бўлган жаннатларида (10/Юнус 9); لَهُمْ جَنَّاتُ النَّعِيمِ улар учун неъмати мўл бўлган жаннатлар бордир (31/Луқмон 8).
تَنَعَّمَ феъли, ичида неъмат ва гўзал ҳаёт бўлган нарсани олди, деганидир. Бу маънодаги бошқа бир шакл эса, نَعَّمَهُ تَنْعِيمًا فَتَنَعَّمَ Уни неъмат ичида яшатди, яъни, унга роҳат ҳаёт берди ва фаровонлик ичида яшатди. Аллоҳ буюради: فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ Инсон, Роббиси уни синаб икром қилганда, неъматлар ичида суздирганда: (89/Фажр 15).
Бу маънода طَعَامٌ نَاعِمٌ тенгсиз таом, جَارِيَةٌ نَاعِمَةٌ тенгсиз чўри, деган сўзлар бор.
نَعَم эса, туяларга хос исмдир. Кўплиги أَنْعَام шаклидадир. Бундай номланишининг сабаби, туянинг улар наздида энг катта неъмат деб қабул қилинганидандир. Шу билан бирга, бу сўз туя, мол ва қўй жинси аралаш бўлганда ҳам ишлатилиши мумкин. Аммо ичида туя бўлмаса, уларга أَنْعَام дейилмайди. Аллоҳ буюради: وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَاْلآَنْعَامِ مَا تَرْكَبُونَ Сизлар учун минадиган кемалар ва чорва ҳайвонларни пайдо қилди (43/Зухруф 12); وَمِنَ اْلأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا Ҳайвонлардан ҳам (турли хил яратди). Баъзиси юк ташийди, баъзисининг жунидан тўшак қилинади (6/Анъом 142); فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ اْلأَرْض مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَاْلآَنْعَامُ одамлар ва ҳайвонлар ейдиган ўсимликлар бир-бирига қоришиб кетди (10/Юнус 24). Бу ерда келган أَنْعَام сўзи эса, умумийдир, ҳам туялар, ҳам бошқалари учун ишлатилган.
نُعَامَى эса, майин эсадиган жануб шамолидир.
نُعَامَة ҳам, яратилишда туяга ўхшагани учун бу номни олган туяқушдир. Бу сўз шунингдек тузилиши жиҳатидан туяқушга ўхшагани учун тоғда қурилган соябон, қудуқ бошидаги соябон учун ҳам ишлатилади.
نَعَائِم ҳам, Ойнинг, яна туяқушга ўхшатилган баъзи манзилларидир. Шоирнинг қуйидаги сўзи эса изоҳга муҳтождир:
449- وَابْنُ النَّعَامَةِ عِنْدَ ذَلِكَ مَرْكَبِي
449- Наъаманинг ўғли бу пайтда уловимдир.
Дейиладики: Шоир бу ерда ўз оёқларини назарда тутган. Туяқушнинг ўғли дейишининг сабаби эса, тезликда унга ўхшатиш қилишдир. Баъзилар эса: Бу ердаги النَّعَامَةِ оёқнинг ичидир, дейди. Менимча, буни айтган киши қаерда айтган бўлса, ҳамиша туяқушни назарда тутган; бошқа нарсани эмас.
تَنَعَّمَ فُلاَنٌ ибораси, неъматдан олингандир ва кишининг секин-аста юришини англатади.
نِعْمَ эса, мақтов учун ишлатилади. Ёмонлаш учун ишлатиладиган بِئْسَ сўзининг қарама-қаршисидир. Аллоҳ буюради: نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ У нақадар яхши банда! У доимо Аллоҳга юзланувчидир (38/Сод 44); فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ Боқ, нақадар яхшидир солиҳ амал қилувчиларнинг мукофоти! (39/Зумар 74); نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ У нақадар яхши Мавло, нақадар яхши ёрдамчидир (8/Анфол 40); وَاْلآَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ Ерни ҳам биз ёйдик. Боқингларки, биз уни нақадар яхши ёяпмиз! (Зориёт 48); إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ Садақаларни ошкора берсангиз, у нақадар яхшидир, (2/Бақара 271).
Бир кишига: إِنْ فَعَلْتَ كَذَا فَبِهَا وَنِعْمَتْ Агар бу ишни қилсанг, нақадар яхши бўлади, дейилади.
غَسَّلْتُهُ غَسْلاً نِعِمَّا Шундай яхши ювдимки.
Бир ишнинг зарурий қисмини бажаргандан сўнг ортиғини ҳам қилиш فَعَلَ كَذَا وَأَنْعَمَ шаклида ифодаланади. Бунинг асли ҳам إِنْعَام яхшилик қилишдандир.
نَعَّمَ اللهُ بِكَ عَيْنًا Аллоҳ кўзларингни ёритсин/Аллоҳ сенга фаровон ҳаёт берсин [Аллоҳ сен орқали суйганингнинг кўзини ёритсин].
نَعَمْ (ҳа, яхши, хуш) сўзи, неъмат сўзидан олинган бир жавоб сўзидир. Бу маънода ишлатиладиган иборалар: نَعَمْ ونُعْمَةَ عَيْنٍ ونُعْمَى عَيْنٍ ونُعَامُ عَيْنٍ
Бу сўзнинг أَنْعَمَ مِنْهُ яъни, юмшатди, осонлаштирди ўзагидан келиб чиққан бўлиши ҳам тўғридир.