Ким ихтиёрийравишда яхшилик қилса, бу унинг ўзи учун яхшироқдир
(2/Бақара 184). Бу оят وَمَنْ يَطَّوَّعْ خَيْرًا шаклида ҳам ўқилган.
طَوْع ўзагидан اِسْتِفَالَة вазнида бўлган اِسْتِطَاعَة сўзи — феъл ўзи туфайли вужудга келадиган нарсанинг мавжудлигидир. Муҳаққиқ олимларга кўра, бу сўз — инсон бажармоқчи бўлган феълни улар воситасида рўёбга чиқара оладиган маънолар маъносидаги исмдир. Бу эса тўрт нарсадан ташкил топади: фоилга тегишли тузилма; бажариладиган феълнинг тасаввур қилиниши; шу феълдан таъсирланишга яроқли модда; агар феъл китобат/ёзиш каби асбоб билан бажариладиган нарса бўлса — асбоб. Зеро котиб ёзувни вужудга келтира олиши учун шу тўрт нарсага муҳтож бўлади. Агар киши бу тўрт нарсадан бирига ёки бир нечтасига эга бўлмаса, فُلاَنٌ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ لِلْكِتَابَةِ /
Фалончи кишининг хат ёзишга кучи йўқ
Бу тушунчанинг зидди عَجْز дир. Ожиз киши — бу тўрт нарсадан бирига ёки бир нечтасига эга бўлмаган кишидир. Қачонки бу тўрт нарсанинг ҳаммасига эга бўлса, мутлақ равишда мустатиъ/куч етказувчи бўлади; ҳаммасини йўқотганда эса мутлақ равишда ожиз бўлади. Агар уларнинг бир қисмига эга бўлиб, бошқаларига эга бўлмаса, бир жиҳатдан мустатиъ, бир жиҳатдан эса ожиз бўлади. Лекин бу ҳолатда кишини ожизлик билан сифатлаш кўпроқ мувофиқдир.
اِسْتِطَاعَة сўзи قُدْرَة дан кўра торроқ маъноликдир. Аллоҳ буюради:
لَا
يَسْتَطِيعُونَ
نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ :
У «илоҳлар» ўзларига ҳам ёрдамберадиганкучгаэга эмаслар
Унга бир йўл топа оладиганларнинг Байтни ҳаж қилиши Аллоҳнинг инсонлар зиммасидаги ҳаққидир
الاِسْتِطَاعَةُ
اَلزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ :
Иститоъа
— озуқа ва уловдир
لَوِ
اسْتَطَعْنَا
لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ :
Агар кучимизетганида, албатта, сизлар билан бирга йўлга чиқар эдик
(9/Тавба 42) деган оят, бу ердаги куч етиши билан мол, улов ва шунга ўхшаш асбоб/воситанинг йўқлигига ишора қилади. Қуйидаги оятлар ҳам шу маънодадир: وَمَنْ
, дейилади. Бу эса асбоб ёки тасаввурнинг йўқлигидан келиб чиқади. Шу билан бирга киши масъул тутилиши мумкин ва узрли ҳам ҳисобланмайди. Бу маънода Аллоҳ буюради: إِنَّكَ لَنْ
تَسْتَطِيعَ
مَعِيَ صَبْرًا :
Аниқки, сен мен билан бирга сабр қилишга кучетказа олмайсан
Ҳаворийлар: «Эй Марям ўғли Исо, Роббинг бизга самодан бир дастурхон тушира оладими?» – деган эдилар
Баъзиларга кўра эса يَسْتَطِيعُ ва يُطِيعُ сўзлари бир маънолидир; هَلْ يَسْتَطِيعُ деган оят ибораси ҳам هَلْ يُجِيبُ؟ : Аллоҳ жавоб берарми? маъносидадир. Худди қуйидаги оят каби: مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ
يُطَاعُ
Золимлар учун на дўст, на итоатқилинадиган шафоатчи бўлади
(40/Ғофир 18); яъни жавоб бериладиган/тингланадиган шафоатчи. Сўз юритилаётган оят шундай ҳам ўқилган: هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ ; яъни Роббингдан сўрай оласанми? Худди сен шундай деганинг каби: هَلْ تَسْتَطِيعُ اْلأَمِيرَ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا : Амирдан шу ишни қилишни сўрай оласанми?.
فَطَوَّعَتْ
لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ :
Нафси унга биродарини ўлдиришга ундабқўйди
(5/Моида 30) деган оят худди; أَسْمَحَتْ لَهُ قَرِينَتُهُ، وَانْقَادَتْ لَهُ، وَسَوَّلَتْ деган сўзлар кабидир. طَوَّعَتْ феъл шакли أَطَاعَتْ шаклидан кўра муболағалироқдир. طَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ сўзи эса تَأَبَّتْ عَنْ كَذَا نَفْسُهُ /
Унинг нафси шу нарсадан бош тортди
تَطَوَّعَ كَذَا : Шу нарсани ихтиёрий равишда ўз зиммасига олди. Аллоҳ буюради: وَمَنْ
تَطَوَّعَ
خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ :
Ким ихтиёрийравишда бир яхшилик қилса, билсинки, Аллоҳ унинг мукофотини беради ва қилганини билади
(9/Тавба 79). Баъзиларга кўра طَاعَتْ ва تَطَوَّعَتْ феъл шакллари бир хил маънодадир. Худди шунингдек اِسْتَطَاعَ ва اِسْطَاعَ феъл шакллари ҳам бир маънолидир. Аллоҳ буюради: فَمَا
اسْطَاعُوا
أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا
اسْتَطَاعُوا
لَهُ نَقْبًا :
На уни ошиб ўта олдилар, на уни тешишга кучетказа олдилар
