ر س ل

رَسْل : Асл маъноси — оҳиста, шошмасдан юришдир. نَاقَةٌ رَسْلَةٌ : Бемалол юрадиган туя. إِبِلٌ مَرَاسِيلُ : Юмшоқ/бемалол чопадиган туялар. اَلرَّسُولُ الْمُنْبَعِثُ /Юборилган элчи сўзи шу маънодан келиб чиққан. Баъзан бу сўзнинг “рифқ/юмшоқлик” маъноси эътиборга олиниб, кимгадир оҳиста ва шошмай ҳаракат қилиши буюрилганда; عَلَى رِسْلِكَ дейилади. Баъзан эса унинг “юборилган” маъноси эътиборга олиниб, ундан رَسُول сўзи ясалади. رَسُول баъзан ташиб бориладиган сўз маъносида ҳам ишлатилади. Бу маънода шоир шундай дейди:
أَلاَ أَبْلِغْ أَبَا حَفْصٍ رَسُولاً -188
188- Огоҳ бўл! Абу Ҳафсга бир мактуб етказ.
Баъзан эса сўз ва хабарнинг ташувчиси маъносида ишлатилади. رَسُول /Элчи сўзи ҳам бирлик, ҳам кўплик маъноларида келади. Бирлик маъносида Аллоҳ буюради: لَقَدْ جَاءكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ : Ҳақиқатан, сизларга ўз орангиздан бир Расул келгандир (9/Тавба 128). Кўплик маъносида эса шундай буюради: فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ : Айтинглар: “Биз оламлар Роббисининг элчисимиз” (26/Шуъаро 16).
Шоир шундай дейди:
أَلِكْنِي إليْهَا وخَيْرُ الرَّسُو لِ أَعْلَمُهم بنَوِاحِي الخَبَرْ -189
189- Мендан унга хабар етказ; элчиларнинг энг яхшиси;
Сўзни ҳар жиҳатдан энг яхши билгувчидир.
رَسُول сўзининг кўплиги رُسُل шаклида келади. رُسُلُ اللهِ /Аллоҳнинг Расуллари сўзидан баъзан фаришталар, баъзан эса пайғамбарлар кўзда тутилади. Қуйидаги оятларда фаришта кўзда тутилган:
إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ : У (Қуръон), шубҳасиз, ҳурматли бир элчининг (Жаброилнинг) келтирган сўзидир (81/Таквир 19); إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ : Биз Роббингнинг элчиларимиз. Улар сенга асло тега олмайдилар (11/Ҳуд 81); وَلَمَّا جَاءتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ : Элчиларимиз Лутга келгач, у улар туфайли ёмон аҳволга тушди (11/Ҳуд 77); وَلَمَّا جَاءتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى : Элчиларимиз Иброҳимга (ўғил кўриши ҳақида) хушхабарни келтирган пайтда (29/Анкабут 31); وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفًا : Кетма-кет юборилганларга қасам (77/Мурсалот 1); بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ : Йўқ (эшитамиз)! Уларнинг ёнидаги элчиларимиз ҳам қилган ҳар бир ишларини ёзиб борадилар (43/Зухруф 80).
Қуйидаги оятларда эса набий/пайғамбар кўзда тутилган: وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاََّ رَسُولٌ : Муҳаммад фақат бир элчидир (3/Оли Имрон 144); يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ : Эй Расул, Роббингиздан сизга нозил қилинганни етказинг (5/Моида 67). وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاََّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ : Биз элчиларни фақат хушхабар берувчилар ва огоҳлантирувчилар қилиб юборамиз (6/Анъом 48) оятидаги الْمُرْسَلِينَ сўзи Аллоҳнинг ҳам фаришталардан, ҳам инсонлардан бўлган элчилари маъносини англатади.
يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا : Эй пайғамбарлар, покиза таомлардан енглар ва яхши амал қилинглар (23/Муъминун 51). Баъзиларга кўра, бу оятда кўзда тутилганлар Пайғамбар ва унинг сара саҳобалари/дўстларидир. Улар Пайғамбар билан жуда яқин муносабатда бўлганлари учун رُسُل /элчилар деб номланганлар. Худди ал-Муҳаллаб ва унинг болалари ал-Маҳолиба деб номланганидек.
إِرْسَال /Юбормоқ сўзи ҳам инсонлар учун, ҳам ёқадиган ва ёқмайдиган нарсалар учун ишлатилади. Бу баъзан тасхир (ихтиёрга боғлиқ бўлмаган ҳолда) билан бўлади. Шамол ва ёмғирнинг юборилиши каби: وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا : Уларнинг устига осмондан мўл-кўл ёмғир юборган эдик (6/Анъом 6). Баъзан эса танлаш қобилиятига эга бўлганларнинг юборилиши билан бўлади. Элчиларни жўнатиш каби:
وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً : Устингизга қўриқловчи фаришталарни юборади (6/Анъом 61); فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ : Фиръавн шаҳарларга (аскар) йиғувчиларни юборди (26/Шуъаро 53). Баъзан эса бу юбориш иши ўз ҳолига қўйиш ва тўсқинлик қилмаслик билан бўлади: أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا : Кўрмадингми, Биз кофирларга шайтонларни юбордик, улар уларни доимо қўзғатиб турадилар (19/Марям 83).
إِرْسَال /Юбормоқ сўзи إِمْسَاك /тутмоқ сўзининг зиддидир: مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ : Аллоҳ одамларга бирон раҳматни очса, уни тутиб қолувчи йўқдир; У Зот ушлаб қолган нарсани эса Ундан кейин юборувчи йўқдир (35/Фотир 2).
رَسَل : Бирин-кетин юрадиган туя ва қўйлардир. جَاءُوا أَرْسَالاً : Кетма-кет келдилар. رِسْل : Кетма-кет соғиладиган мўл сут.