م ل ك
М-л-к
مَلِك халқ устидан амр қилиш ва тақиқ қўйиш ваколатига эга бўлган кишидир. Бу эса инсон сиёсатига хос бир ҳолатдир. Шунинг учун مَلِكُ النَّاسِ инсонларнинг ҳукмдори дейилади. مَلِكُ اْلأَشْيَاءِ нарсаларнинг ҳукмдори, дейилмайди.
Аллоҳ таолонинг مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ дин кунининг эгасидир (1/Фотиҳа 4). Бу оятнинг маъноси: дин кунида ҳукмдор бўлган Удир. Чунки ўша кунда: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ Бугун ҳукмронлик кимники? – дейилади; барчаси: Ҳаммадан ғолиб, ёлғиз Аллоҳникидир, – дейишади (40/Ғофир 16).
مِلْك ҳукмронлик икки турлидир.
Бири — эгалик қилиш ва зиммага олишдир.
Иккинчиси эса, эгалик ва зиммага олиш бўлмаса ҳам, буларни қила оладиган кучга эга бўлишдир. Аллоҳ таолонинг: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا Аниқки, подшоҳлар бирор шаҳарга кирганларида, уни вайрон қиладилар (27/Намл 34) сўзи биринчи маъносига мисолдир.
إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُم مُلُوكاً орангиздан пайғамбарлар чиқарди ва сизларни подшоҳ қилди (5/Моида 20) ояти эса, иккинчи маъносига мисолдир.
Бу ерда пайғамбарликни хос, ҳукмдорликни эса умумий қилган. Чунки бу ерда ҳукмдорликдан мурод — унинг воситасида сиёсатга номзад бўлинадиган кучдир. Акс ҳолда, Аллоҳ таоло уларнинг барчасини ҳукмдор қилган эмас. Чунки бу ҳикматга мувофиқ эмас.
Дарҳақиқат, لاَ خَيْرَ فِي كَثْرَةِ الرُّؤَسَاءِ Раҳбарларнинг кўплигида яхшилик йўқ, деган бир мақол бор.
Баъзилар дейди: مَلِك (Малик), сиёсатни бошқарадиган ҳар кимга бериладиган исмдир. Бу — нафсига ҳоким бўлиш, вазминлик билан иш тутиш, ўзига берилган кучларнинг жиловини қўлида тутиб, уларни ҳаво-ҳавас кетидан эргашишдан тийиб туришдир. Бошқаларга қарши кучини ишлатишда ҳам ўзига ҳоким бўлишдир; хоҳ бевосита инсонлар устидан (ҳокимиятни) ўз зиммасига олган бўлсин, хоҳ бўлмасин. Бунга илгари ишора қилинган эди.
Аллоҳ буюради: فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُلْكاً عَظِيماً Иброҳим оиласига китоб ва ҳикмат бердик, уларга улкан ҳукмронлик ато этдик (4/Нисо 54).
مُلْك эса — Аллоҳ таолонинг доимий ҳаққидир. Шунинг учун бундай буюради: لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ Ҳукмронлик Уникидир, ҳамд Унга хосдир (64/Тағобун 1); قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاء وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ Айт: Мулк эгаси бўлган Аллоҳим! Мулкни хоҳлаганингга берасан; хоҳлаганингдан тортиб оласан (3/Оли Имрон 26).
مُلْك — ўзида тасарруф қилиш мумкин бўлган нарсаларни куч билан эгаллаб олишдир.
مِلْك эса — مُلْك сўзи учун жинс туридан бир нарсадир. Шунинг учун ҳар бир мулк айни вақтда милкдир; аммо ҳар бир милк айни вақтда мулк эмас.
Аллоҳ буюради: ِ قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ Айт: Мулк эгаси бўлган Аллоҳим! Мулкни хоҳлаганингга берасан (3/Оли Имрон 26), وَلاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرّاً وَلاَ نَفْعاً وَلاَ يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَلاَ حَيَاةً وَلاَ نُشُوراً ўзларига на зарар, на фойда етказишга қодир бўлмайдиган; ўлдиришга, тирилтиришга ва ўлимдан сўнг қайта тирилтиришга кучлари етмайдиган (25/Фурқон 3); أَمَنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ Қулоқ ва кўзларга эгалик қилувчи кимдир? (10/Юнус 31); قُلْ لاَ أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلاَ ضَرًّا Айт: мен ўзимга бир фойда ва зарар етказадиган кучга эга эмасман (7/Аъроф 188).
Бунга ўхшаш оятлар кўпдир.
مَلَكُوت эса — Аллоҳ таолонинг ҳукмронлигига хос бир сўздир. مَلَكَ феълининг масдаридир. رَحَمُوت ва رَهَبُوت каби охирига то ҳарфи қўшилган ҳолатидир.
Аллоҳ буюради: وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ Иброҳимга осмонлар ва ернинг салтанатини мана шундай кўрсатардик (6/Анъом 75); أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ Осмонлар ва ернинг салтанатига назар солмайдиларми? (7/Аъроф 185).
مَمْلَكَة сўзи эса — ҳукмдор эгалик қиладиган ва унинг ҳокимияти остида бўлган ҳудуд деганидир.
مَمْلُوك сўзи эса — қўл остида сақланадиган қулларга хос бир сўздир. Аллоҳ буюради: عَبْداً مَمْلُوكاً бошқанинг моли бўлган бир қул (16/Наҳл 75).
فُلاَنٌ جَوَادٌ بِمَمْلُوكِهِ фалончи эгалик қилган нарсаларида сахийдир, дейилади.
مِلْكَة эса — қул эгалигига хос бир сўздир.
فُلاَنٌ حَسَنُ اْلمِلْكَة фалон киши қулларига яхши муомала қилади, дейилади.
Қуръони Каримда қулларга эга бўлиш يَمِين тушунчаси билан ифодаланган.
Аллоҳ буюради: لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ Қўлларингиз остидагилар сизлардан изн сўрасинлар (24/Нур 58); أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ёки эга бўлган чўриларингиз (4/Нисо 3); أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ ёки молик бўлган чўрилари (24/Нур 31).
مَمْلُوك эса — ҳукмронликни (ҳокимият ёки эгаликни) қабул қилган кишидир.
مِلاَكُ اْلأَمْرِ ишнинг устида турадиган асоси, таянчидир.
اَلْقَلْبُ مِلاَكُ اْلجَسَدِ Қалб тананинг асл таянчидир.
مِلاَك — уйлантиришдир. أَمْلَكُوهُ — Уни уйлантирдилар, деганидир. Бу ерда эр аёлни бошқаришда ҳукмдорга ўхшатилган. Шу нуқтаи назардан: كَادَ اْلعَرُوسُ أَنْ يَكُونَ مَلِكًا Куёв деярли подшоҳ бўлаёзди.
مَلِكُ اْلإِبِلِ وَالشَّاءِ туя ва қўйларнинг ҳукмдори эса — уларнинг олдида юрадиган ва сурув унинг ортидан эргашадиган ҳайвондир.
مَا ِلأَحَدٍ فِي هَذَا مَلْكٌ وَمِلْكٌ غَيْرِي Бу ишда мендан бошқа ҳукмрон ва эга бўлган ҳеч ким йўқ дейилади. Аллоҳ буюради: قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا Сенга берган ваъдамиздан ўз бошимизча қайтмадик, дедилар. (20/Тоҳо 87). بِمَلْكِنَا сўзининг мим ҳарфи касра билан ҳам ўқилган.
مَلَكْتُ اْلعَجِينَ Хамирни қаттиқ қориб чиқдим.
حَائِطٌ لَيْسَ لَهُ مِلاَكٌ тутиб турувчиси бўлмаган девор деганидир.
Грамматика олимлари фаришталар маъносини англатувчи مَلَك сўзи ҳақида: у مَلاَئِكَة сўзидан олинган, мим ҳарфи эса қўшилган, деб айтадилар.
Баъзи тадқиқотчи олимлар: Бу сўз مِلْك ҳукмронлик ўзагидан олинган, дейишади. Айрим юлдузларга ҳукм қиладиган фаришталар مَلَك — лом ҳарфи фатҳа билан ўқилади — деб номланадилар. Айрим масъулият ва ҳукмронликка эга бўлган инсонга эса مَلِك — лом ҳарфи касра билан ўқилади — деб ном берилган.
Шунга кўра, ҳар бир малак айни вақтда малоикадир, аммо ҳар бир малоика айни вақтда малак эмас. مَلَك Аллоҳ таолонинг: فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْراً ишларни бошқарувчи фаришталарга (79/Нозиот 4); فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْراً ишларни бошқарувчи фаришталарга (51/Зориёт 4); وَالنَّازِعَاتِ Жонларни шиддат билан суғуриб олувчиларга (79/Нозиот 1) ва шу каби оятларда ишора қилган фаришталардир.
مَلَكُ اْلمَوْتِ ўлим фариштаси ҳам шу маънодандир. Аллоҳ буюради: وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا Фаришталар унинг атрофидадирлар (69/Ҳаққо 17); وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ ва икки фариштага туширилган (2/Бақара 102); قُلْ يَتَوَفَّاكُم مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ Айт: Сизларга вакил қилинган ўлим фариштаси жонингизни олади, сўнгра Роббингизга қайтариласизлар (32/Сажда 11).
Аллоҳ таолонинг مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ дин кунининг эгасидир (1/Фотиҳа 4). Бу оятнинг маъноси: дин кунида ҳукмдор бўлган Удир. Чунки ўша кунда: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ Бугун ҳукмронлик кимники? – дейилади; барчаси: Ҳаммадан ғолиб, ёлғиз Аллоҳникидир, – дейишади (40/Ғофир 16).
مِلْك ҳукмронлик икки турлидир.
Бири — эгалик қилиш ва зиммага олишдир.
Иккинчиси эса, эгалик ва зиммага олиш бўлмаса ҳам, буларни қила оладиган кучга эга бўлишдир. Аллоҳ таолонинг: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا Аниқки, подшоҳлар бирор шаҳарга кирганларида, уни вайрон қиладилар (27/Намл 34) сўзи биринчи маъносига мисолдир.
إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُم مُلُوكاً орангиздан пайғамбарлар чиқарди ва сизларни подшоҳ қилди (5/Моида 20) ояти эса, иккинчи маъносига мисолдир.
Бу ерда пайғамбарликни хос, ҳукмдорликни эса умумий қилган. Чунки бу ерда ҳукмдорликдан мурод — унинг воситасида сиёсатга номзад бўлинадиган кучдир. Акс ҳолда, Аллоҳ таоло уларнинг барчасини ҳукмдор қилган эмас. Чунки бу ҳикматга мувофиқ эмас.
Дарҳақиқат, لاَ خَيْرَ فِي كَثْرَةِ الرُّؤَسَاءِ Раҳбарларнинг кўплигида яхшилик йўқ, деган бир мақол бор.
Баъзилар дейди: مَلِك (Малик), сиёсатни бошқарадиган ҳар кимга бериладиган исмдир. Бу — нафсига ҳоким бўлиш, вазминлик билан иш тутиш, ўзига берилган кучларнинг жиловини қўлида тутиб, уларни ҳаво-ҳавас кетидан эргашишдан тийиб туришдир. Бошқаларга қарши кучини ишлатишда ҳам ўзига ҳоким бўлишдир; хоҳ бевосита инсонлар устидан (ҳокимиятни) ўз зиммасига олган бўлсин, хоҳ бўлмасин. Бунга илгари ишора қилинган эди.
Аллоҳ буюради: فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُلْكاً عَظِيماً Иброҳим оиласига китоб ва ҳикмат бердик, уларга улкан ҳукмронлик ато этдик (4/Нисо 54).
مُلْك эса — Аллоҳ таолонинг доимий ҳаққидир. Шунинг учун бундай буюради: لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ Ҳукмронлик Уникидир, ҳамд Унга хосдир (64/Тағобун 1); قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاء وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ Айт: Мулк эгаси бўлган Аллоҳим! Мулкни хоҳлаганингга берасан; хоҳлаганингдан тортиб оласан (3/Оли Имрон 26).
مُلْك — ўзида тасарруф қилиш мумкин бўлган нарсаларни куч билан эгаллаб олишдир.
مِلْك эса — مُلْك сўзи учун жинс туридан бир нарсадир. Шунинг учун ҳар бир мулк айни вақтда милкдир; аммо ҳар бир милк айни вақтда мулк эмас.
Аллоҳ буюради: ِ قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ Айт: Мулк эгаси бўлган Аллоҳим! Мулкни хоҳлаганингга берасан (3/Оли Имрон 26), وَلاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرّاً وَلاَ نَفْعاً وَلاَ يَمْلِكُونَ مَوْتاً وَلاَ حَيَاةً وَلاَ نُشُوراً ўзларига на зарар, на фойда етказишга қодир бўлмайдиган; ўлдиришга, тирилтиришга ва ўлимдан сўнг қайта тирилтиришга кучлари етмайдиган (25/Фурқон 3); أَمَنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ Қулоқ ва кўзларга эгалик қилувчи кимдир? (10/Юнус 31); قُلْ لاَ أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلاَ ضَرًّا Айт: мен ўзимга бир фойда ва зарар етказадиган кучга эга эмасман (7/Аъроф 188).
Бунга ўхшаш оятлар кўпдир.
مَلَكُوت эса — Аллоҳ таолонинг ҳукмронлигига хос бир сўздир. مَلَكَ феълининг масдаридир. رَحَمُوت ва رَهَبُوت каби охирига то ҳарфи қўшилган ҳолатидир.
Аллоҳ буюради: وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ Иброҳимга осмонлар ва ернинг салтанатини мана шундай кўрсатардик (6/Анъом 75); أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ Осмонлар ва ернинг салтанатига назар солмайдиларми? (7/Аъроф 185).
مَمْلَكَة сўзи эса — ҳукмдор эгалик қиладиган ва унинг ҳокимияти остида бўлган ҳудуд деганидир.
مَمْلُوك сўзи эса — қўл остида сақланадиган қулларга хос бир сўздир. Аллоҳ буюради: عَبْداً مَمْلُوكاً бошқанинг моли бўлган бир қул (16/Наҳл 75).
فُلاَنٌ جَوَادٌ بِمَمْلُوكِهِ фалончи эгалик қилган нарсаларида сахийдир, дейилади.
مِلْكَة эса — қул эгалигига хос бир сўздир.
فُلاَنٌ حَسَنُ اْلمِلْكَة фалон киши қулларига яхши муомала қилади, дейилади.
Қуръони Каримда қулларга эга бўлиш يَمِين тушунчаси билан ифодаланган.
Аллоҳ буюради: لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ Қўлларингиз остидагилар сизлардан изн сўрасинлар (24/Нур 58); أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ёки эга бўлган чўриларингиз (4/Нисо 3); أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ ёки молик бўлган чўрилари (24/Нур 31).
مَمْلُوك эса — ҳукмронликни (ҳокимият ёки эгаликни) қабул қилган кишидир.
مِلاَكُ اْلأَمْرِ ишнинг устида турадиган асоси, таянчидир.
اَلْقَلْبُ مِلاَكُ اْلجَسَدِ Қалб тананинг асл таянчидир.
مِلاَك — уйлантиришдир. أَمْلَكُوهُ — Уни уйлантирдилар, деганидир. Бу ерда эр аёлни бошқаришда ҳукмдорга ўхшатилган. Шу нуқтаи назардан: كَادَ اْلعَرُوسُ أَنْ يَكُونَ مَلِكًا Куёв деярли подшоҳ бўлаёзди.
مَلِكُ اْلإِبِلِ وَالشَّاءِ туя ва қўйларнинг ҳукмдори эса — уларнинг олдида юрадиган ва сурув унинг ортидан эргашадиган ҳайвондир.
مَا ِلأَحَدٍ فِي هَذَا مَلْكٌ وَمِلْكٌ غَيْرِي Бу ишда мендан бошқа ҳукмрон ва эга бўлган ҳеч ким йўқ дейилади. Аллоҳ буюради: قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا Сенга берган ваъдамиздан ўз бошимизча қайтмадик, дедилар. (20/Тоҳо 87). بِمَلْكِنَا сўзининг мим ҳарфи касра билан ҳам ўқилган.
مَلَكْتُ اْلعَجِينَ Хамирни қаттиқ қориб чиқдим.
حَائِطٌ لَيْسَ لَهُ مِلاَكٌ тутиб турувчиси бўлмаган девор деганидир.
Грамматика олимлари фаришталар маъносини англатувчи مَلَك сўзи ҳақида: у مَلاَئِكَة сўзидан олинган, мим ҳарфи эса қўшилган, деб айтадилар.
Баъзи тадқиқотчи олимлар: Бу сўз مِلْك ҳукмронлик ўзагидан олинган, дейишади. Айрим юлдузларга ҳукм қиладиган фаришталар مَلَك — лом ҳарфи фатҳа билан ўқилади — деб номланадилар. Айрим масъулият ва ҳукмронликка эга бўлган инсонга эса مَلِك — лом ҳарфи касра билан ўқилади — деб ном берилган.
Шунга кўра, ҳар бир малак айни вақтда малоикадир, аммо ҳар бир малоика айни вақтда малак эмас. مَلَك Аллоҳ таолонинг: فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْراً ишларни бошқарувчи фаришталарга (79/Нозиот 4); فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْراً ишларни бошқарувчи фаришталарга (51/Зориёт 4); وَالنَّازِعَاتِ Жонларни шиддат билан суғуриб олувчиларга (79/Нозиот 1) ва шу каби оятларда ишора қилган фаришталардир.
مَلَكُ اْلمَوْتِ ўлим фариштаси ҳам шу маънодандир. Аллоҳ буюради: وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا Фаришталар унинг атрофидадирлар (69/Ҳаққо 17); وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ ва икки фариштага туширилган (2/Бақара 102); قُلْ يَتَوَفَّاكُم مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ Айт: Сизларга вакил қилинган ўлим фариштаси жонингизни олади, сўнгра Роббингизга қайтариласизлар (32/Сажда 11).