مَا
Мо
مَا сўзи арабчада ўн хилдир: бештаси исм, бештаси эса ҳарфдир. Исм бўлганда бирлик, кўплик ва муаннас учун доимо бир хил тарзда ишлатилади. Замир сифатида ишлатилганда лафзига қараб бирлик тарзида қўлланилиб, маъноси эса кўплик кўринишида кўзда тутилиши мумкин.
Исмлардан биринчиси اَلَّذِي маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ Аллоҳни қўйиб, ўзларига на фойда, на зарар келтира оладиган нарсаларга ибодат қиладилар ва: Ана шулар Аллоҳ ҳузурида бизнинг шафоатчиларимиздир, дейдилар. (10/Юнус 18). Кўпликни кўзда тутиб هَـؤُلاء شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّهِ Ана шулар Аллоҳ ҳузурида бизнинг шафоатчиларимиздир (10/Юнус 18) деган.
وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً Аллоҳни қўйиб, ўзларига ризқ беришга эга бўлмаган нарсаларга ибодат қиладиларми (16/Наҳл 73), Бу оятда ҳам مَا кўплик маъносида ишлатилган. بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ Иймонингиз сизга нақадар ёмон нарсаларни буюрмоқда (2/Бақара 93).
Иккинчиси: Накира исмдир: نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ Аллоҳ сизга нақадар яхши насиҳат қилмоқда (4/Нисо 58); فَنِعِمَّا هِيَ у нақадар яхшидир (2/Бақара 271). إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا Албатта, Аллоҳ бир пашшани, ҳатто ундан ҳам устунроғини мисол келтиришдан уялмайди (2/Бақара 27) оятидаги белгисиз исм бўлиши мумкин бўлгани каби, боғловчи ҳам бўлиб, ундан кейинги жумла кесим бўлиши, маъноси эса бўлиши ҳам мумкин. (29/Анкабут 42). Ал-Халил шундай дейди: Бу ердаги сўроқ исмидир. Маъноси эса: : Шарт исмидир: Аллоҳ буюради: (35/Фотир 2). жумласи каби. : Ажабланишни билдириш учундир: (2/Бақара 175). Ҳарф деб қабул қилинган эдотига келсак: : дир. Аллоҳ буюради: (2/Бақара 10) сўзи ҳам шу маънода талқин қилинган. жумласи ҳам шу тарзда талқин қилинадиган ифодалардандир. (2/Бақара 20); (5/Моида 64); (17/Исро 97). : ()дир. Ҳижоз аҳли айрим шартлар билан бу «мо»га . (12/Юсуф 31). : тўсади. Аллоҳ буюради: (35/Фотир 28); (3/Оли Имрон 178); (8/Анфол 6); (15/Ҳижр 2) оятлари каби. сўзлари ҳам шундайдир. : сўзларида бўлгани каби. Аллоҳ буюради: (19/Марям 26); (17/Исро 23).
Исмлардан биринчиси اَلَّذِي маъносидадир. Аллоҳ буюради: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ Аллоҳни қўйиб, ўзларига на фойда, на зарар келтира оладиган нарсаларга ибодат қиладилар ва: Ана шулар Аллоҳ ҳузурида бизнинг шафоатчиларимиздир, дейдилар. (10/Юнус 18). Кўпликни кўзда тутиб هَـؤُلاء شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّهِ Ана шулар Аллоҳ ҳузурида бизнинг шафоатчиларимиздир (10/Юнус 18) деган.
وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقاً Аллоҳни қўйиб, ўзларига ризқ беришга эга бўлмаган нарсаларга ибодат қиладиларми (16/Наҳл 73), Бу оятда ҳам مَا кўплик маъносида ишлатилган. بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ Иймонингиз сизга нақадар ёмон нарсаларни буюрмоқда (2/Бақара 93).
Иккинчиси: Накира исмдир: نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ Аллоҳ сизга нақадар яхши насиҳат қилмоқда (4/Нисо 58); فَنِعِمَّا هِيَ у нақадар яхшидир (2/Бақара 271). إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا Албатта, Аллоҳ бир пашшани, ҳатто ундан ҳам устунроғини мисол келтиришдан уялмайди (2/Бақара 27) оятидаги белгисиз исм бўлиши мумкин бўлгани каби, боғловчи ҳам бўлиб, ундан кейинги жумла кесим бўлиши, маъноси эса бўлиши ҳам мумкин. (29/Анкабут 42). Ал-Халил шундай дейди: Бу ердаги сўроқ исмидир. Маъноси эса: : Шарт исмидир: Аллоҳ буюради: (35/Фотир 2). жумласи каби. : Ажабланишни билдириш учундир: (2/Бақара 175). Ҳарф деб қабул қилинган эдотига келсак: : дир. Аллоҳ буюради: (2/Бақара 10) сўзи ҳам шу маънода талқин қилинган. жумласи ҳам шу тарзда талқин қилинадиган ифодалардандир. (2/Бақара 20); (5/Моида 64); (17/Исро 97). : ()дир. Ҳижоз аҳли айрим шартлар билан бу «мо»га . (12/Юсуф 31). : тўсади. Аллоҳ буюради: (35/Фотир 28); (3/Оли Имрон 178); (8/Анфол 6); (15/Ҳижр 2) оятлари каби. сўзлари ҳам шундайдир. : сўзларида бўлгани каби. Аллоҳ буюради: (19/Марям 26); (17/Исро 23).