ل و م
Л-в-м
لَوْم — киши маломатга лойиқ бир иш қилгани сабабли унинг қадрини тушириш, койишдир. Шу маънода: لُمْتُهُ فَهُوَ مَلُومٌ Уни маломат қилдим, у маломат қилинган кишидир, дейилади. Аллоҳ буюради:
فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ Бас, мени маломат қилманг, ўзингизни маломат қилинг! (14/Иброҳим 22); قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ Мана, деди, бу кўраётганингиз — сизлар у ҳақида мени маломат қилган (йигитдир). (12/Юсуф 32); وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ҳеч бир маломатгўйнинг маломатидан ҳам қўрқмайдилар (5/Моида 54); فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (Булар билан яқинликлари сабабли) маломат қилинган эмаслар (23/Муъминун 6).
Бу охирги оятда маломат тилга олингани шуни билдиради: улар маломатга лойиқ иш қилмагунларича, уларга маломатдан ортиқ жазо берилмайди.
أَلاَمَ феъли эса, маломатга лойиқ бўлди, деганидир. Шу маънода Аллоҳ буюради: فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ Ниҳоят, Биз уни ва аскарларини ушлаб, ҳаммасини денгизга ташлаганимизда, Фиръавн (қайсарлигидан пушаймон бўлиб) ўзини ўзи маломат қиларди (51/Зориёт 40).
تَلاَوُم эса, ўзаро бир-бирини маломат қилишдир. Аллоҳ таоло шу маънода: فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ Сўнгра бир-бирларини маломат қила бошладилар (68/Қалам 30).
Аллоҳ таолонинг: وَلاَ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَة Йўқ, яна ўша доимо ўзини маломат қилувчи нафсга қасам ичаман (75/Қиёмат 2) деган сўзига келсак, дейиладики: Бу — бир қатор фазилатларни касб этган нафсдир. Киши бирон гуноҳ иш қилганда, у уни маломат қилади. Бу нафс, даража жиҳатидан اَلنَّفْسُ اْلمُطْمَئِنَّةُ нафси мутмаиннадан пастдадир. Баъзилар эса: Бу — энди ўз моҳиятида хотиржамликка эришган ва бошқанинг фазилат йўлида илгарилаши учун ўзини бахшида этувчи кишининг нафсидир, дейди. У ҳолда бу нафс, даража жиҳатидан нафси мутмаиннадан юқоридадир.
Шу ўзакдан бўлган таъриф сифатида, одамларни кўп маломат қиладиган кишига رَجُلٌ لُوَمَةٌ дейилган. Одамлар томонидан кўп маломат қилинадиган кишига эса, رَجُلٌ لُومَةٌ дейилган. Бу худди سُخَرَة وسُخْرَة билан هُزَأَة وهُزْأَة сифатлари кабидир. Ҳар иккиси ҳам, одамларни тез-тез тилига оладиган ёки одамлар томонидан кўп тилга олинадиган киши маъносидадир.
لَوْمَة сўзи ҳам, маломат маъносидаги مَلاَمَة деганидир. لاَئِمَة эса, инсон унинг сабабли маломат қилинадиган нарса, деганидир.
فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ Бас, мени маломат қилманг, ўзингизни маломат қилинг! (14/Иброҳим 22); قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ Мана, деди, бу кўраётганингиз — сизлар у ҳақида мени маломат қилган (йигитдир). (12/Юсуф 32); وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ҳеч бир маломатгўйнинг маломатидан ҳам қўрқмайдилар (5/Моида 54); فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (Булар билан яқинликлари сабабли) маломат қилинган эмаслар (23/Муъминун 6).
Бу охирги оятда маломат тилга олингани шуни билдиради: улар маломатга лойиқ иш қилмагунларича, уларга маломатдан ортиқ жазо берилмайди.
أَلاَمَ феъли эса, маломатга лойиқ бўлди, деганидир. Шу маънода Аллоҳ буюради: فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ Ниҳоят, Биз уни ва аскарларини ушлаб, ҳаммасини денгизга ташлаганимизда, Фиръавн (қайсарлигидан пушаймон бўлиб) ўзини ўзи маломат қиларди (51/Зориёт 40).
تَلاَوُم эса, ўзаро бир-бирини маломат қилишдир. Аллоҳ таоло шу маънода: فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ Сўнгра бир-бирларини маломат қила бошладилар (68/Қалам 30).
Аллоҳ таолонинг: وَلاَ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَة Йўқ, яна ўша доимо ўзини маломат қилувчи нафсга қасам ичаман (75/Қиёмат 2) деган сўзига келсак, дейиладики: Бу — бир қатор фазилатларни касб этган нафсдир. Киши бирон гуноҳ иш қилганда, у уни маломат қилади. Бу нафс, даража жиҳатидан اَلنَّفْسُ اْلمُطْمَئِنَّةُ нафси мутмаиннадан пастдадир. Баъзилар эса: Бу — энди ўз моҳиятида хотиржамликка эришган ва бошқанинг фазилат йўлида илгарилаши учун ўзини бахшида этувчи кишининг нафсидир, дейди. У ҳолда бу нафс, даража жиҳатидан нафси мутмаиннадан юқоридадир.
Шу ўзакдан бўлган таъриф сифатида, одамларни кўп маломат қиладиган кишига رَجُلٌ لُوَمَةٌ дейилган. Одамлар томонидан кўп маломат қилинадиган кишига эса, رَجُلٌ لُومَةٌ дейилган. Бу худди سُخَرَة وسُخْرَة билан هُزَأَة وهُزْأَة сифатлари кабидир. Ҳар иккиси ҳам, одамларни тез-тез тилига оладиган ёки одамлар томонидан кўп тилга олинадиган киши маъносидадир.
لَوْمَة сўзи ҳам, маломат маъносидаги مَلاَمَة деганидир. لاَئِمَة эса, инсон унинг сабабли маломат қилинадиган нарса, деганидир.