و ل ي
В-л-й
وَلاَء ва تَوَالِي : Бу сўзлар икки нарса орасига улардан бўлмаган бошқа нарсанинг киришига йўл қўйилмаслигини англатади. Бу — яқинлик маъносидир. Яқинлик эса макон жиҳатидан, насаб жиҳатидан, дин жиҳатидан ва дўстлик (ошналик), ҳамжиҳатлик/ёрдамлашиш ҳамда эътиқод тизими жиҳатидан бўлиши мумкин.
وِلاَيَة : Ёрдам, деганидир. وَلاَيَة эса, идора қилишни зиммага олиш, бошқаришдир. Баъзилар эса шундай дейди: وَلاَيَة وِلاَيَة шакллари худди, دَلاَلَة ва دِلاَلَة шакллари кабидир. Ҳақиқати эса, идора қилишни зиммага олишдир.
وَلِي ва مَوْلَى шакллари ҳам шу соҳада ишлатилади. Уларнинг ҳар бири фоил/ишни бажарувчи, яъни: مَوَالِي маъносида ишлатилади. Худди шу сўзлар мафъул (иш таъсирига учровчи), яъни: مَوَالِى маъносига келади. Мўмин киши учун: هُوَ وَلِيُّ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ У, Аллоҳ таолонинг валийсидир, дейилади; مَوْلاَهُ У Аллоҳнинг мавлосидир ибораси эса ворид бўлмаган. Лекин اَللهُ تَعَالَى وَلِيُّ اْلمُؤْمِنِينَ وَمَوْلاَهُمْ Аллоҳ таоло, мўминларнинг валийси ва мавлосидир, дейилади.
Қуйидаги оятлар биринчисига мисолдир: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آَمَنُوا --- وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ Аллоҳ, иймон келтирганларнинг валийсидир; куфр келтирганларнинг валийлари эса тоғутдир; (2/Бақара 257); إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ Зеро менинг валийим, Китобни нозил қилган Аллоҳдир ва У, солиҳ бандаларига эга чиқади (7/Аъроф 196); وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ Аллоҳ эса мўминларнинг дўстидир (3/Оли Имрон 68); ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آَمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لاَ مَوْلَى لَهُمْ Бу шундайдир. Чунки Аллоҳ иймон келтирганларнинг Мавлосидир. Куфр келтирганларнинг эса Мавлоси йўқдир (47/Муҳаммад 11).
Қуйидаги оятлар ҳам худди шу мавзуга ишора қилади: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاَكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ Агарда яна юз ўгирсалар, унда билиб қўйинглар, Аллоҳ сизнинг Мавлонгиздир. У нақадар яхши Мавло, нақадар яхши ёрдамчидир (8/Анфол 40); وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاَكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ Аллоҳга боғланинглар. У сизнинг Мавлонгиздир. У нақадар яхши Мавло ва нақадар яхши ёрдамчидир! (22/Ҳаж 78); قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ Айт: Эй яҳудий бўлганлар! Агар одамлар орасида фақат ўзларингизни Аллоҳнинг дўстлари деб гумон қилсангизлар, (62/Жумуъа 6); فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالمَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ унинг дўсти Аллоҳ, Жаброил ва мўминларнинг яхшиларидир. Бунинг ортидан фаришталар ҳам унинг ёрдамчисидир (66/Таҳрим 4); ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ Сўнгра ҳақиқий Мавлоларига қайтариладилар (6/Анъом 62); وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ Улар учун Аллоҳдан бошқа бир валий ҳам бўлмайди (13/Раъд 11) оятидаги وَالٍ сўзи ҳам, وَلِي маъносидадир.
Аллоҳ таоло кўплаб оятларда мўминлар билан кофирлар ўртасида ҳеч қандай валоят боғи бўлмаслигини баён қилган. Шундайки: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ Эй иймон келтирганлар! Яҳудийлар ва насронийларни дўст қилиб олманглар. Улар бир-бирларининг дўстидирлар. Сиздан кимки уларни дўст тутса, шубҳасиз, у улардан бўлади. Шубҳасиз, Аллоҳ золим қавмни тўғри йўлга бошламайди (5/Моида 51).
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا آَبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى اْلإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ Эй иймон келтирганлар! Агар ота-онангиз ва ака-укаларингиз иймондан кўра куфрни устун кўрсалар, уларни дўстлар қилиб олманглар. Сизлардан ҳар ким уларни дўст тутса, ана ўшалар золимлардандир (9/Тавба 23); اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلاَ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (Эй инсонлар) Роббингиздан сизларга нозил қилинганга эргашинглар ва Ундан бошқа дўстларга эргашманглар, нақадар ҳам оз ўгит оляпсизлар! (7/Аъроф 3).
أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلاَيَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا ана ўшалар бир-бирларининг дўстидирлар. Иймон келтириб, ҳижрат қилмаганлар билан, то улар ҳижрат қилмагунча, сизнинг ҳеч қандай дўстлигингиз йўқдир (8/Анфол 72).
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ Эй иймон келтирганлар! Менинг ҳам душманим, сизнинг ҳам душманингиз бўлган кимсаларни дўст тутманглар (60/Мумтаҳана 1); تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ Улардан кўплари кофирларни дўст тутганини кўрасан. Нафслари ўзларига тақдим этган нарса нақадар ёмон! Аллоҳ уларга ғазаб қилган. Улар мангу азоб ичида қолувчидирлар. Агар улар Аллоҳга, Пайғамбарга ва унга нозил қилинган Қуръонга иймон келтирган бўлганларида, кофирларни дўст тутмаган бўлардилар Агар улар Аллоҳга, Пайғамбарга ва унга нозил қилинган Қуръонга иймон келтирган бўлганларида, кофирларни дўст тутмаган бўлардилар (5/Моида 80-81).
Аллоҳ таоло кофирлар билан шайтонлар ўртасида дунёда бир мувалот (дўстлик, яқинлик, ҳамкорлик) борлигини, лекин бу дўстлик охиратда бўлмаслигини баён қилган. Уларнинг дунёдаги дўстликлари ҳақида шундай буюради: اَلْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ Мунофиқ эркаклар ҳам, мунофиқ аёллар ҳам бир-бирларига ўхшайдилар. (9/Тавба 67); إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ Чунки улар, Аллоҳни қўйиб шайтонларни дўстлар тутдилар (7/Аъроф 30);إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ Биз, шайтонларни, иймон келтирмаганларнинг дўстлари қилдик (7/Аъроф 27); فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ Бас, сизлар шайтоннинг дўстларига қарши жанг қилинглар (4/Нисо 76).
Аллоҳ таоло бу кишилар билан шайтон ўртасида дўстлик пайдо қилгани каби, шайтонга уларга қарши дунёда бир устунлик ҳам берган: إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ Шайтоннинг ҳукмронлиги, фақат уни дўст тутувчилар ва Аллоҳга ширк келтирувчилар устидандир (16/Наҳл 100).
Лекин охиратда улар ўртасида ҳеч қандай дўстлик бўлмаслигини баён қилган. Кофирларнинг бир-бирларига дўст эканликлари ҳақидаги баёнида шундай буюрган: يَوْمَ لاَ يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلاَ هُمْ يُنْصَرُونَ У кунда дўстнинг дўстга ҳеч қандай фойдаси бўлмайди. Уларга ёрдам ҳам берилмайди (44/Духон 41); ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا Сўнгра қиёмат кунида баъзиларингиз баъзиларингизни танимайди, баъзиларингиз баъзиларингизни лаънатлайди (29/Анкабут 25); قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ Устиларига азоб ҳақидаги сўз ҳақ бўлган кимсалар: Эй Роббимиз! Биз қандай йўлдан озган бўлсак, ана бу йўлдан озганларни ҳам худди шундай йўлдан оздирдик. Улардан тониб, Сенга сиғиндик. Улар аслида бизга ибодат қилмас эдилар, дейдилар (28/Қосос 63).
تَوَلَّى феъли, ўзича мутаадди/ўтимли қилинганда, валоят маъносини англатади. Энг яқин ўринларда ишлатилиши ҳам шундандир. Бу маънода шундай дейилади: وَلَّيْتُ سَمْعِي كَذَا، وَوَلَّيْتُ عَيْنِي كَذَا، وَوَلَّيْتُ وَجْهِي كَذَا Бу, унга қулоқ солдим, кўзларимни унга тикдим, юзимни унга бурдим, маъносига келади.
Аллоҳ буюради: قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ Дарҳақиқат, биз, юзингнинг осмонга бурилиб, у ерда шаклдан шаклга ўтиб, изланиб турганини кўриб турардик. Энди сени ўзинг рози бўладиган қиблага буриб қўямиз. Қани, юзингни Масжидул Ҳаром томон бур. Эй мўминлар, сизлар ҳам қаерда бўлсангизлар, юзларингизни ўша томон буринглар! (2/Бақара 144).
تَوَلَّى феъли, агар مِنْ ҳарфи билан лафзан ёки тақдиран мутаадди (ўтимли) қилинса, у ҳолда юз ўгириш ва яқинликни тарк этиш маъносини англатади.
Биринчисига мисол: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ Эй иймон келтирганлар! Яҳудийлар ва насронийларни дўстлар қилиб олманглар. Улар бир-бирларининг дўстларидирлар. Сиздан кимки уларни дўст тутса, шубҳасиз, у улардан бўлади. Шубҳасиз, Аллоҳ золим қавмни тўғри йўлга бошламайди (5/Моида 51); وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آَمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ Ким Аллоҳни, Унинг Расулини ва мўминларни дўст тутса, (билсинки) Аллоҳнинг тарафдорлари ғолиб келувчилардир (5/Моида 56).
Иккинчисига мисол: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ Агар (ҳақдан) юз ўгирсалар, шубҳасиз, Аллоҳ бузғунчиларни жуда яхши билувчидир (3/Оли Имрон 63); إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ Лекин ким юз ўгириб, кофир бўлса, (88/Ғошия 23); فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ Агар улар яна юз ўгирсалар, айтинглар: Гувоҳ бўлинглар, биз мусулмонлармиз (3/Оли Имрон 64); وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لاَ يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ Агар сизлар Ҳақдан юз ўгирсангизлар, Аллоҳ ўрнингизга бошқа бир қавмни келтиради. Сўнгра улар сизларга ўхшаган бўлмайдилар (47/Муҳаммад 38); وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ҳам итоат қилинглар, юз ўгирсангизлар билингки, элчимиз зиммасидаги нарса фақат очиқ-ойдин етказишдир (64/Тағобун 12); وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ Агар юз ўгирсалар, унда билиб қўйинглар, Аллоҳ сизнинг Мавлонгиздир. У нақадар яхши Мавло, нақадар яхши ёрдамчидир (8/Анфол 40); فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ Ким бундан кейин юз ўгирса, ана ўшалар йўлдан чиққанларнинг айнан ўзларидир (3/Оли Имрон 82).
Юз ўгириш, тарк этиш маъносида ишлатиладиган تَوَلِّي баъзан тана билан бўлади, баъзан эса қулоқ солмаслик ва боғланишни рад этиш кўринишида бўлади.
Аллоҳ буюради: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга ва Расулига итоат қилинглар, эшитиб турганингиз ҳолда унинг амрларидан юз ўгирманглар! (8/Анфол 20). Яъни, Аллоҳ таоло қуйидаги оятда ўзларини таърифлаган кимсаларнинг қилганини қилманглар: وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا улар бармоқларини қулоқларига тиқдилар, кийимларига ўралдилар, қаттиқ туриб олдилар, кибрландикча кибрландилар (71/Нуҳ 7).
Ўзлари ҳақида шундай дейилган кишиларнинг сўзларини намуна қилиб олманглар: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاَ تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآَنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ Куфр келтирганлар: Бу Қуръонга қулоқ солманглар, ўқилаётганда шовқин солинглар, шунда зора устун келсангизлар, дедилар (41/Фуссилат 26).
وَلاَّهُ دُبُرَهُ сўзи эса, кишининг мағлуб бўлганини, енгилганини кўрсатади. Бу маънода Аллоҳ буюради: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ اْلأَدْبَارَ ثُمَّ لاَ يُنْصَرُونَ Улар сизга озордан бошқа зарар етказа олмайдилар, агар сизга қарши жанг қилсалар, орқаларини ўгириб қочадилар, сўнгра уларга ёрдам ҳам берилмайди (3/Оли Имрон 111); وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ Бундай кунда ким уларга, қайта бурилиб жанг қилиш учун чекиниш ёки бошқа бир сафга қўшилиш ҳолатларидан ташқари, орқасини ўгирса, (8/Анфол 16).
فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا Шунинг учун Ўз даргоҳингдан менга валий ато эт (19/Марям 5). Яъни, Сенинг дўстларингдан бўладиган бир ўғил бер.
وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا Ҳақиқатан, мен, ортимдан ўрнимга ўтадиган меросхўрлардан хавотирдаман. Хотиним эса туғмас бўлиб қолган. Шунинг учун Ўз даргоҳингдан менга валий ато эт (19/Марям 5) оятидаги مَوَالِي сўзи ҳақида эса, дейилади: Бу, амаки ўғилларидир. Баъзилар эса: Уларнинг қулларидир, дейди.
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا Унинг ожиз қолиб бирор валийга эҳтиёжи ҳам бўлмайди. Такбир айтиб, Уни нуқсонлардан улуғла-да улуғла (17/Исро 111) оятида эса, валий бўлмаслиги баён қилинмоқда. Чунки давомида مِنَ الذُّلِّ ибораси келади. Зеро, олдин ўтганидек, бандаларининг солиҳлари Унинг валийларидир (дўстларидир). Лекин уларнинг дўстлиги, Аллоҳ таолонинг улар билан устунлик ҳосил қилишидандир.
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا Аллоҳ кимни ҳидоят қилса, бас, у ҳидоят топгувчидир; кимни адаштирса, бас, унга тўғри йўл кўрсатувчи бир дўст топа олмайсан (18/Каҳф 17).
وَلْي эса, биринчи ёмғирдан кейин ёғадиган ёмғирдир.
مَوْلَى эса, озод қилувчи, озод қилинган, аҳдлашган, амаки ўғли ва қўшни маъноларига келади. Бошқа бировнинг ишини бажаришни ўз зиммасига олган ҳар кимга унинг валийси дейилади.
فُلاَنٌ أَوْلَى بِكَذَا Фалон киши, шунга авлодир, дейилади. Яъни, унга кўпроқ мос, ўринлироқдир. Аллоҳ буюради: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو اْلأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا Пайғамбар, мўминларга ўз жонларидан ҳам қийматлироқдир. Унинг аёллари эса уларнинг оналаридир. Қариндошлар ҳам Аллоҳнинг китобида бир-бирларига, бошқа мўминлардан ва муҳожирлардан кўра ҳақлироқдирлар. Бироқ дўстларингизга бирор маъруф қилишингиз мустаснодир (33/Аҳзоб 6); إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ Дарҳақиқат, одамларнинг Иброҳимга энг яқини, унга эргашганлар, мана бу Пайғамбар ва иймон келтирганлардир. Аллоҳ эса мўминларнинг дўстидир (3/Оли Имрон 68).
إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا Зеро бой бўладими ёки камбағал бўладими, Аллоҳ иккисига ҳам (сиздан) яқинроқдир (4/Нисо 135); وَأُولُو اْلأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ Қариндошлар, Аллоҳнинг Китобига кўра бир-бирларига ҳақлироқдирлар. (8/Анфол 75); أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى Сенга яқиндир бу бало, яна ҳам яқин (75/Қиёмат 34).
Буларнинг ҳаммаси шунга мисолдир. Яъни, азоб аввало сенга яқинроқдир ва сен ҳалокатга жуда яқинсан. Баъзилар эса: Бу мутаадди феълдир ва яқинлик маъносидадир, дейди. Баъзилар эса, унинг маъноси шудир, дейди: Нари тур! Жим бўл! Кўзимдан йўқол!
Бунга оид иборалар: وَلِيَ الشَّيْءُ الشَّيْءَ бир нарса, бир нарсанинг ёнига қўшилди, أَوْلَيْتُ الشَّيْءَ شَيْئًا آخَرَ бир нарсани бошқа бир нарсага қўшдим, маъносига келади.
Озод қилишда وَلاَء ўзи орқали меросхўр бўлинадиган яқинлик боғидир. Шу боис وَلاَء сотиш ва ҳадя қилиш тақиқланган.
Икки нарса ўртасидаги مُوَالاَة Уларнинг кетма-кет келишидир.
وِلاَيَة : Ёрдам, деганидир. وَلاَيَة эса, идора қилишни зиммага олиш, бошқаришдир. Баъзилар эса шундай дейди: وَلاَيَة وِلاَيَة шакллари худди, دَلاَلَة ва دِلاَلَة шакллари кабидир. Ҳақиқати эса, идора қилишни зиммага олишдир.
وَلِي ва مَوْلَى шакллари ҳам шу соҳада ишлатилади. Уларнинг ҳар бири фоил/ишни бажарувчи, яъни: مَوَالِي маъносида ишлатилади. Худди шу сўзлар мафъул (иш таъсирига учровчи), яъни: مَوَالِى маъносига келади. Мўмин киши учун: هُوَ وَلِيُّ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ У, Аллоҳ таолонинг валийсидир, дейилади; مَوْلاَهُ У Аллоҳнинг мавлосидир ибораси эса ворид бўлмаган. Лекин اَللهُ تَعَالَى وَلِيُّ اْلمُؤْمِنِينَ وَمَوْلاَهُمْ Аллоҳ таоло, мўминларнинг валийси ва мавлосидир, дейилади.
Қуйидаги оятлар биринчисига мисолдир: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آَمَنُوا --- وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ Аллоҳ, иймон келтирганларнинг валийсидир; куфр келтирганларнинг валийлари эса тоғутдир; (2/Бақара 257); إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ Зеро менинг валийим, Китобни нозил қилган Аллоҳдир ва У, солиҳ бандаларига эга чиқади (7/Аъроф 196); وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ Аллоҳ эса мўминларнинг дўстидир (3/Оли Имрон 68); ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آَمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لاَ مَوْلَى لَهُمْ Бу шундайдир. Чунки Аллоҳ иймон келтирганларнинг Мавлосидир. Куфр келтирганларнинг эса Мавлоси йўқдир (47/Муҳаммад 11).
Қуйидаги оятлар ҳам худди шу мавзуга ишора қилади: وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلاَكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ Агарда яна юз ўгирсалар, унда билиб қўйинглар, Аллоҳ сизнинг Мавлонгиздир. У нақадар яхши Мавло, нақадар яхши ёрдамчидир (8/Анфол 40); وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاَكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ Аллоҳга боғланинглар. У сизнинг Мавлонгиздир. У нақадар яхши Мавло ва нақадар яхши ёрдамчидир! (22/Ҳаж 78); قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ Айт: Эй яҳудий бўлганлар! Агар одамлар орасида фақат ўзларингизни Аллоҳнинг дўстлари деб гумон қилсангизлар, (62/Жумуъа 6); فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالمَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ унинг дўсти Аллоҳ, Жаброил ва мўминларнинг яхшиларидир. Бунинг ортидан фаришталар ҳам унинг ёрдамчисидир (66/Таҳрим 4); ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ Сўнгра ҳақиқий Мавлоларига қайтариладилар (6/Анъом 62); وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ Улар учун Аллоҳдан бошқа бир валий ҳам бўлмайди (13/Раъд 11) оятидаги وَالٍ сўзи ҳам, وَلِي маъносидадир.
Аллоҳ таоло кўплаб оятларда мўминлар билан кофирлар ўртасида ҳеч қандай валоят боғи бўлмаслигини баён қилган. Шундайки: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ Эй иймон келтирганлар! Яҳудийлар ва насронийларни дўст қилиб олманглар. Улар бир-бирларининг дўстидирлар. Сиздан кимки уларни дўст тутса, шубҳасиз, у улардан бўлади. Шубҳасиз, Аллоҳ золим қавмни тўғри йўлга бошламайди (5/Моида 51).
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا آَبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى اْلإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ Эй иймон келтирганлар! Агар ота-онангиз ва ака-укаларингиз иймондан кўра куфрни устун кўрсалар, уларни дўстлар қилиб олманглар. Сизлардан ҳар ким уларни дўст тутса, ана ўшалар золимлардандир (9/Тавба 23); اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلاَ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (Эй инсонлар) Роббингиздан сизларга нозил қилинганга эргашинглар ва Ундан бошқа дўстларга эргашманглар, нақадар ҳам оз ўгит оляпсизлар! (7/Аъроф 3).
أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلاَيَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا ана ўшалар бир-бирларининг дўстидирлар. Иймон келтириб, ҳижрат қилмаганлар билан, то улар ҳижрат қилмагунча, сизнинг ҳеч қандай дўстлигингиз йўқдир (8/Анфол 72).
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ Эй иймон келтирганлар! Менинг ҳам душманим, сизнинг ҳам душманингиз бўлган кимсаларни дўст тутманглар (60/Мумтаҳана 1); تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ Улардан кўплари кофирларни дўст тутганини кўрасан. Нафслари ўзларига тақдим этган нарса нақадар ёмон! Аллоҳ уларга ғазаб қилган. Улар мангу азоб ичида қолувчидирлар. Агар улар Аллоҳга, Пайғамбарга ва унга нозил қилинган Қуръонга иймон келтирган бўлганларида, кофирларни дўст тутмаган бўлардилар Агар улар Аллоҳга, Пайғамбарга ва унга нозил қилинган Қуръонга иймон келтирган бўлганларида, кофирларни дўст тутмаган бўлардилар (5/Моида 80-81).
Аллоҳ таоло кофирлар билан шайтонлар ўртасида дунёда бир мувалот (дўстлик, яқинлик, ҳамкорлик) борлигини, лекин бу дўстлик охиратда бўлмаслигини баён қилган. Уларнинг дунёдаги дўстликлари ҳақида шундай буюради: اَلْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ Мунофиқ эркаклар ҳам, мунофиқ аёллар ҳам бир-бирларига ўхшайдилар. (9/Тавба 67); إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ Чунки улар, Аллоҳни қўйиб шайтонларни дўстлар тутдилар (7/Аъроф 30);إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ Биз, шайтонларни, иймон келтирмаганларнинг дўстлари қилдик (7/Аъроф 27); فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ Бас, сизлар шайтоннинг дўстларига қарши жанг қилинглар (4/Нисо 76).
Аллоҳ таоло бу кишилар билан шайтон ўртасида дўстлик пайдо қилгани каби, шайтонга уларга қарши дунёда бир устунлик ҳам берган: إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ Шайтоннинг ҳукмронлиги, фақат уни дўст тутувчилар ва Аллоҳга ширк келтирувчилар устидандир (16/Наҳл 100).
Лекин охиратда улар ўртасида ҳеч қандай дўстлик бўлмаслигини баён қилган. Кофирларнинг бир-бирларига дўст эканликлари ҳақидаги баёнида шундай буюрган: يَوْمَ لاَ يُغْنِي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْئًا وَلاَ هُمْ يُنْصَرُونَ У кунда дўстнинг дўстга ҳеч қандай фойдаси бўлмайди. Уларга ёрдам ҳам берилмайди (44/Духон 41); ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا Сўнгра қиёмат кунида баъзиларингиз баъзиларингизни танимайди, баъзиларингиз баъзиларингизни лаънатлайди (29/Анкабут 25); قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ Устиларига азоб ҳақидаги сўз ҳақ бўлган кимсалар: Эй Роббимиз! Биз қандай йўлдан озган бўлсак, ана бу йўлдан озганларни ҳам худди шундай йўлдан оздирдик. Улардан тониб, Сенга сиғиндик. Улар аслида бизга ибодат қилмас эдилар, дейдилар (28/Қосос 63).
تَوَلَّى феъли, ўзича мутаадди/ўтимли қилинганда, валоят маъносини англатади. Энг яқин ўринларда ишлатилиши ҳам шундандир. Бу маънода шундай дейилади: وَلَّيْتُ سَمْعِي كَذَا، وَوَلَّيْتُ عَيْنِي كَذَا، وَوَلَّيْتُ وَجْهِي كَذَا Бу, унга қулоқ солдим, кўзларимни унга тикдим, юзимни унга бурдим, маъносига келади.
Аллоҳ буюради: قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ Дарҳақиқат, биз, юзингнинг осмонга бурилиб, у ерда шаклдан шаклга ўтиб, изланиб турганини кўриб турардик. Энди сени ўзинг рози бўладиган қиблага буриб қўямиз. Қани, юзингни Масжидул Ҳаром томон бур. Эй мўминлар, сизлар ҳам қаерда бўлсангизлар, юзларингизни ўша томон буринглар! (2/Бақара 144).
تَوَلَّى феъли, агар مِنْ ҳарфи билан лафзан ёки тақдиран мутаадди (ўтимли) қилинса, у ҳолда юз ўгириш ва яқинликни тарк этиш маъносини англатади.
Биринчисига мисол: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ Эй иймон келтирганлар! Яҳудийлар ва насронийларни дўстлар қилиб олманглар. Улар бир-бирларининг дўстларидирлар. Сиздан кимки уларни дўст тутса, шубҳасиз, у улардан бўлади. Шубҳасиз, Аллоҳ золим қавмни тўғри йўлга бошламайди (5/Моида 51); وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آَمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ Ким Аллоҳни, Унинг Расулини ва мўминларни дўст тутса, (билсинки) Аллоҳнинг тарафдорлари ғолиб келувчилардир (5/Моида 56).
Иккинчисига мисол: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ Агар (ҳақдан) юз ўгирсалар, шубҳасиз, Аллоҳ бузғунчиларни жуда яхши билувчидир (3/Оли Имрон 63); إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ Лекин ким юз ўгириб, кофир бўлса, (88/Ғошия 23); فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ Агар улар яна юз ўгирсалар, айтинглар: Гувоҳ бўлинглар, биз мусулмонлармиз (3/Оли Имрон 64); وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لاَ يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ Агар сизлар Ҳақдан юз ўгирсангизлар, Аллоҳ ўрнингизга бошқа бир қавмни келтиради. Сўнгра улар сизларга ўхшаган бўлмайдилар (47/Муҳаммад 38); وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَإِنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ Аллоҳга итоат қилинглар, Пайғамбарга ҳам итоат қилинглар, юз ўгирсангизлар билингки, элчимиз зиммасидаги нарса фақат очиқ-ойдин етказишдир (64/Тағобун 12); وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ Агар юз ўгирсалар, унда билиб қўйинглар, Аллоҳ сизнинг Мавлонгиздир. У нақадар яхши Мавло, нақадар яхши ёрдамчидир (8/Анфол 40); فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ Ким бундан кейин юз ўгирса, ана ўшалар йўлдан чиққанларнинг айнан ўзларидир (3/Оли Имрон 82).
Юз ўгириш, тарк этиш маъносида ишлатиладиган تَوَلِّي баъзан тана билан бўлади, баъзан эса қулоқ солмаслик ва боғланишни рад этиш кўринишида бўлади.
Аллоҳ буюради: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга ва Расулига итоат қилинглар, эшитиб турганингиз ҳолда унинг амрларидан юз ўгирманглар! (8/Анфол 20). Яъни, Аллоҳ таоло қуйидаги оятда ўзларини таърифлаган кимсаларнинг қилганини қилманглар: وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا улар бармоқларини қулоқларига тиқдилар, кийимларига ўралдилар, қаттиқ туриб олдилар, кибрландикча кибрландилар (71/Нуҳ 7).
Ўзлари ҳақида шундай дейилган кишиларнинг сўзларини намуна қилиб олманглар: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاَ تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآَنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ Куфр келтирганлар: Бу Қуръонга қулоқ солманглар, ўқилаётганда шовқин солинглар, шунда зора устун келсангизлар, дедилар (41/Фуссилат 26).
وَلاَّهُ دُبُرَهُ сўзи эса, кишининг мағлуб бўлганини, енгилганини кўрсатади. Бу маънода Аллоҳ буюради: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ اْلأَدْبَارَ ثُمَّ لاَ يُنْصَرُونَ Улар сизга озордан бошқа зарар етказа олмайдилар, агар сизга қарши жанг қилсалар, орқаларини ўгириб қочадилар, сўнгра уларга ёрдам ҳам берилмайди (3/Оли Имрон 111); وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ Бундай кунда ким уларга, қайта бурилиб жанг қилиш учун чекиниш ёки бошқа бир сафга қўшилиш ҳолатларидан ташқари, орқасини ўгирса, (8/Анфол 16).
فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا Шунинг учун Ўз даргоҳингдан менга валий ато эт (19/Марям 5). Яъни, Сенинг дўстларингдан бўладиган бир ўғил бер.
وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا Ҳақиқатан, мен, ортимдан ўрнимга ўтадиган меросхўрлардан хавотирдаман. Хотиним эса туғмас бўлиб қолган. Шунинг учун Ўз даргоҳингдан менга валий ато эт (19/Марям 5) оятидаги مَوَالِي сўзи ҳақида эса, дейилади: Бу, амаки ўғилларидир. Баъзилар эса: Уларнинг қулларидир, дейди.
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا Унинг ожиз қолиб бирор валийга эҳтиёжи ҳам бўлмайди. Такбир айтиб, Уни нуқсонлардан улуғла-да улуғла (17/Исро 111) оятида эса, валий бўлмаслиги баён қилинмоқда. Чунки давомида مِنَ الذُّلِّ ибораси келади. Зеро, олдин ўтганидек, бандаларининг солиҳлари Унинг валийларидир (дўстларидир). Лекин уларнинг дўстлиги, Аллоҳ таолонинг улар билан устунлик ҳосил қилишидандир.
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا Аллоҳ кимни ҳидоят қилса, бас, у ҳидоят топгувчидир; кимни адаштирса, бас, унга тўғри йўл кўрсатувчи бир дўст топа олмайсан (18/Каҳф 17).
وَلْي эса, биринчи ёмғирдан кейин ёғадиган ёмғирдир.
مَوْلَى эса, озод қилувчи, озод қилинган, аҳдлашган, амаки ўғли ва қўшни маъноларига келади. Бошқа бировнинг ишини бажаришни ўз зиммасига олган ҳар кимга унинг валийси дейилади.
فُلاَنٌ أَوْلَى بِكَذَا Фалон киши, шунга авлодир, дейилади. Яъни, унга кўпроқ мос, ўринлироқдир. Аллоҳ буюради: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو اْلأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا Пайғамбар, мўминларга ўз жонларидан ҳам қийматлироқдир. Унинг аёллари эса уларнинг оналаридир. Қариндошлар ҳам Аллоҳнинг китобида бир-бирларига, бошқа мўминлардан ва муҳожирлардан кўра ҳақлироқдирлар. Бироқ дўстларингизга бирор маъруф қилишингиз мустаснодир (33/Аҳзоб 6); إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ Дарҳақиқат, одамларнинг Иброҳимга энг яқини, унга эргашганлар, мана бу Пайғамбар ва иймон келтирганлардир. Аллоҳ эса мўминларнинг дўстидир (3/Оли Имрон 68).
إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا Зеро бой бўладими ёки камбағал бўладими, Аллоҳ иккисига ҳам (сиздан) яқинроқдир (4/Нисо 135); وَأُولُو اْلأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ Қариндошлар, Аллоҳнинг Китобига кўра бир-бирларига ҳақлироқдирлар. (8/Анфол 75); أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى Сенга яқиндир бу бало, яна ҳам яқин (75/Қиёмат 34).
Буларнинг ҳаммаси шунга мисолдир. Яъни, азоб аввало сенга яқинроқдир ва сен ҳалокатга жуда яқинсан. Баъзилар эса: Бу мутаадди феълдир ва яқинлик маъносидадир, дейди. Баъзилар эса, унинг маъноси шудир, дейди: Нари тур! Жим бўл! Кўзимдан йўқол!
Бунга оид иборалар: وَلِيَ الشَّيْءُ الشَّيْءَ бир нарса, бир нарсанинг ёнига қўшилди, أَوْلَيْتُ الشَّيْءَ شَيْئًا آخَرَ бир нарсани бошқа бир нарсага қўшдим, маъносига келади.
Озод қилишда وَلاَء ўзи орқали меросхўр бўлинадиган яқинлик боғидир. Шу боис وَلاَء сотиш ва ҳадя қилиш тақиқланган.
Икки нарса ўртасидаги مُوَالاَة Уларнинг кетма-кет келишидир.