Катта ва кичик маъносини англатувчи كََبِير ва صَغِير сўзлари бир-бирига нисбатан таққосланиб айтиладиган, маъноси ўринга қараб тораядиган ва кенгаядиган сўзлардандир. Шунга кўра, бир нарсанинг ёнига қўйилганда кичик, бошқасининг ёнига қўйилганда эса катта деб таърифланиши мумкин. Бу ҳар икки сўзнинг қўлланиш соҳалари ҳам турличадир. Баъзан жисмлар каби, яхлитликни ташкил этувчи мавжудотлар учун ишлатилади. Худди шу тарзда озлик ва кўплик учун ҳам ишлатилиши мумкин. Баъзан эса сонлар каби бир-биридан айри мавжудотлар учун қўлланиши ҳам маълумдир. Баъзан бир мавжудот ҳақида турли қараш нуқталаридан келиб чиқиб, кўп ва катта сифатлари бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Масалан: قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌكَبِيرٌوَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَاأَكْبَرُمِنْ نَفْعِهِمَاАйтгин: У иккисида катта гуноҳ ва одамлар учун баъзи манфаатлар бордир, лекин уларнинг гуноҳи манфаатидан янадакаттадир(2/Бақара 219). Бу оятда келган كَبِير (каттадир) сўзи كَثِير (кўпдир) шаклида ҳам ўқилган. Ҳар икки қироат билан ўқилиши маъқул кўрилган. Катталик асли эътибори билан аниқ (моддий) нарсалар учун ишлатилади. Шу билан бирга истиора йўли билан мавҳум нарсалар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Аллоҳ таолонинг: يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَكَبِيرَةًإِلاَّ أَحْصَاهَاҲолимизга вой бўлсин! Бу қандай китобдирки, на катта ва на кичик ҳеч бир нарсани қолдирмай, барчасини ҳисоблаб қўйибди, деганларини кўрасан (18/Каҳф 49); وَلاَ أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلاَأَكْبَرُإِلاَّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ Ундан кичикроқ ва янадакатта нима бўлса, барчаси, албатта, аниқ китобдадир (34/Сабаъ 3); وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ اْلأَ (9/Тавба 3, деб буюрганлар. (3/Оли Имрон 40). (6/Анъом 19). (6/Анъом 123); яъни: уларнинг етакчиларини. (20/Тоҳо 71), яъни: бошлиғингиз. , дейиладики, бу — улуғ бир ота ўзи каби бир отадан уни мерос қилиб олди, деганидир. (53/Нажм 32(31/Луқмон 13). (2/Бақара 219). (2/Бақара 45); (6/Анъом 35); (18/Каҳф 5). Сўнгги оятда келган (61/Соф 3). (24/Нур 11) деган сўз Ифк (туҳмат) воқеасини чиқарганларга ишорадир. Ёмон бир йўл очган ҳар бир инсон етакчи мақомида бўлганда гуноҳи янада кўп бўлишига эътибор қаратмоқда. (40/Ғофир 56), бу оятда келган маъносидадир. Баъзилар эса бу маъносидан келган (24/Нур 11). : Инсоннинг катта бўлиш йўлларини излаши ва катта бўлишни орзу қилишидир. Бу — агар керакли тарзда, керакли ўринда ва керакли вақтда бўлса, чиройлидир. (2/Бақара 34). (71/Нуҳ 7); (46/Аҳқоф 20).
كْبَرِ
Шунингдек, энг катта ҳаж кунида Аллоҳ ва Унинг Расули томонидан одамларга бир эълондирки
).
Бу оятда ҳажнинг «энг катта» сифати билан бирга зикр қилиниши умранинг кичик ҳаж эканлигига эътибор қаратиш учундир. Дарҳақиқат, Пайғамбар (сав): اَلْعُمْرَةُ هِيَ الْحَجُ اْلاَصْغَرُ
Умра — кичик ҳаждир
Катталик баъзан замонни асос қилиб айтилади. Масалан, فُلاَنٌ كَبِير
фалон одам каттадир
дейилганда, унинг ёши улуғроқ экани тушунилади. Бу ҳақда Аллоҳ таоло: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ
Шунингдек, ҳар бир шаҳарда унинг жиноятчиларидан бўлган катталарни (эътибори баландларни) у ерда найранг қилишлари учун шундай қилдик
إِنَّهُ
لَكَبِيرُكُمُ
الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ
Албатта, у сизларга сеҳр ўргатган каттангиздир
Шу маънода وَرَثَهُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ
уни каттадан каттага мерос олди
كَبِيرَة эса жазоси катта бўлган ҳар бир гуноҳ маъносида ишлатилади. Бу сўзнинг кўплиги эса كَبَائِر шаклидадир. Аллоҳ буюради:
الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ
كَبَائِرَ
الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ
Улар гуноҳнинг катталаридан ва фаҳш ишлардан сақланадилар, фақат баъзи кичик хатолар мустаснодир
);
إِنْ تَجْتَنِبُوا
كَبَائِرَ
مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ
Агар сиз ман этилган каттагуноҳлардан сақлансангиз
(4/Нисо 31), бу билан кўзда тутилган нарса ширкдир, дейилган. Чунки: Аллоҳ буюради: يَا بُنَيَّ لاَ
تُشْرِكْ
بِاللَّهِ إِنَّ
الشِّرْكَ
لَظُلْمٌ عَظِيمٌ
Эй ўғилчам, Аллоҳга ширк келтирма, шубҳасиз, ширк катта зулмдир
Баъзилар эса бу оятда келган كَبَائِر сўзи ҳам ширк, ҳам зино, ҳаром қилинган жонга қасд қилиш ва шунга ўхшаш катта гуноҳлар эканлигини айтганлар. Шунинг учун Аллоҳ буюради: إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا
كَبِيرًا
Шубҳасиз, уларни ўлдириш жудакатта хатодир
(17/Исро 31) ва قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا
أَكْبَرُ
مِنْ نَفْعِهِمَا
Айтгин: У иккисида катта гуноҳ ва одамлар учун баъзи манфаатлар бордир. Лекин уларнинг гуноҳи манфаатидан каттароқдир
كَبِيرَة сўзи, булардан ташқари, оғир ва қийин келадиган нарсалар учун ҳам ишлатилади. Бу маънода Аллоҳ буюради: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا
لَكَبِيرَةٌ
إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِينَ
Сабр ва намоз билан ёрдам сўранглар. Албатта, бу Аллоҳга таъзим қилувчилардан бошқаларга оғир келади
Қилмайдиган ишингизни айтишингиз Аллоҳ наздида катта бир гуноҳдир
وَالَّذِي تَوَلَّى
كِبْرَهُ
مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ
Бу гуноҳнинг каттасини ўз зиммасига олган кимса учун эса ўта катта азоб бордир
إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ
كِبْرٌ
مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ
Уларнинг кўксиларида фақат ета олмайдиган бир кибр бор
كِبْرٌ
сўзи تَكَبُّرٌ
катталик қилиш (кибрланиш)
қарилик
катта бир иш
эканлигини айтган. Худди мана бу оят каби: وَالَّذِي تَوَلَّى
كِبْرَهُ
مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيم
Бу гуноҳнинг каттасини ўз зиммасига олган кимса учун эса ўта катта азоб бордир
Бир ўзакдан келган كِبْر تَكَبُّر ва اِسْتِكْبَار сўзлари ҳам маъно жиҳатидан бир-бирига яқиндир. Булардан كِبْر — инсоннинг ўзини хуш кўришидан, бошқани кичик санашидан келиб чиқадиган, инсонга хос бир тутум/хатти-ҳаракатдир. Бу — инсоннинг ўзини бошқадан катта санашидир. تَكَبُّر эса катталик (кибр) қилишдир. Такаббурликнинг энг каттаси эса Аллоҳга нисбатан қилинган кибрдир. Бу эса ҳақни қабул қилмасликдан ва Аллоҳга бўйсуниб, боғланишни ўзига раво кўрмасликдан келиб чиқади.
اِسْتِكْبَار эса икки шаклда намоён бўлади.
Биринчиси
Иккинчиси
: Кишининг ўзини тўқ кўрсатиши ва ўзида йўқ нарсани бордек қилиб кўрсатишидир. Мана шу — ёмон саналган ҳолатдир. Қуръонда келганлари шу маънодадир. Аллоҳ буюради: فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى
وَاسْتَكْبَرَ
сажда қилдилар, магар Иблис бош тортди ва такаббурлик қилди
Яна буюрган: أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ
اسْتَكْبَرْتُمْ
Нафсларингиз хушламайдиган бир амр билан келган ҳар бир пайғамбарга такаббурлик қилаверасизларми?
Дўзах ичида бир-бирларини айблашаётганда, заифлар катталикқилганларга: Биз сизга тобе эдик-ку. Энди сизлар биздан дўзах азобининг бир қисмини даф қила оласизларми? дейдилар. Катталик қилганлар эса шундай дейдилар: Ҳа, ҳаммамиз унинг ичидамиз. Аллоҳ бандалар орасида ҳукм чиқариб бўлган (40/Ғофир 47-48). Бу ерда Аллоҳ таоло мустакбирларни (кибр қилувчиларни) заифларнинг қаршисига қўйган. Шу тариқа уларнинг истикбори (кибрланиши) уларнинг жисмоний ва моддий кучга эга бўлганларидан келиб чиққанига эътибор қаратган. Аллоҳ буюради: قَالَ الْمَلاَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آَمَنَ مِنْهُمْ Унинг қавмидан катталик қилган зодагонлар, ораларидан заиф саналган мўминларга: дедилар (7/Аъроф 75). Бу ерда ҳам мустакбирлар мустазъафлар (заиф саналганлар) билан қарама-қарши ишлатилган. فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ Улар эса ҳамма нарсага қарамай катталик қилдилар ва ўта жиноятчи (мужрим) қавм бўлдилар (7/Аъроф 133) оятида فَاسْتَكْبَرُوا «Катталик қилдилар» ибораси билан уларнинг ўзларини катта санашларига, ўзларини хуш кўришларига ва ўзларини катта санаб, Унга қулоқ солишни истамаганларига эътибор қаратган. وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ «ва ўта жиноятчи қавм бўлдилар» ибораси билан эса уларни бундай хатти-ҳаракатга ундаган сабаб уларнинг аввалги гуноҳлари экани, бу уларнинг янги қилган иши эмаслиги, улар аввалдан шундай тутумда бўлганларига ишора қилинган. Аллоҳ таоло: فَالَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاْلآَخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ Охиратга иймон келтирмайдиганларнинг қалблари инкор қилувчидир, ўзлари эса катталик қилувчи кимсалардир (16/Наҳл 22) деб буюрган ва кетидан: إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ Дарҳақиқат, Аллоҳ ўзларини катта санаб, ҳақни қабул қилмайдиганларни севмайди (16/Наҳл 23) деб давом эттирган. Катталик қилиш маъносини англатувчи تَكَبُّر ҳам икки шаклда ишлатилади: Биринчиси: Инсоннинг қилган яхшиликлари ҳақиқатан бошқа инсонларнинг қилган яхшиликларидан кўп ва зиёда бўлишидир. Сўзнинг шу маъноси асос қилиниб, Аллоҳ таоло такаббур соҳиби бўлиш билан сифатланган: الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ У Азиз — ғолиб, Жаббор — истаганини мажбур қилдирувчи, Мутакаббир — катталикда тенгсиздир (59/Ҳашр 23). Иккинчиси: Инсоннинг ўзини зўрма-зўраки шундай кўрсатиши ва бу билан керилишидир. Мана, инсонларнинг умуми ҳақида ишлатиладиган такаббур шу маънога келади. Масалан, فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ Бас, катталик қилувчиларнинг жойи нақадар ёмондир! (39/Зумар 72); كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ Аллоҳ ҳар бир кибрланувчи, зўравоннинг қалбини мана шундай муҳрлаб қўяди (40/Ғофир 35). Шунга кўра, агар такаббур биринчи маъноси билан бир кишининг сифати бўлса, бу مَحْمُود мақталган (гўзал) саналган. Ким иккинчи маъносида такаббур соҳиби бўлса, бу эса مَذْمُوم ёмон саналган. Бу фарқлашнинг фойдаси шудир: Баъзан бир инсон такаббур соҳиби бўлса ҳам, унинг бу ҳолати ёмон саналмаган кибр доирасида кўрилган бўлиши мумкин. Аллоҳ таоло: سَأَصْرِفُ عَنْ آَيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي اْلأَرْض بِغَيْرِ الْحَقِّ Ер юзида ноҳақ равишда катталик қилувчиларни оятларимни англашдан узоқ тутаман (7/Аъроф 146) деган сўзида ўзларини катта санайдиганларнинг ноҳақ эканини билдирган. كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ . Аллоҳ ҳар бир кибрланувчи, зўравоннинг қалбини мана шундай муҳрлаб қўяди (40/Ғофир 35) оятида эса قَلْبِ «қалб» сўзини مُتَكَبِّرٍ мутакаббирга, яъни ўзини катта санайдиган кишига изофа қилган. Танвин билан ўқийдиганлар эса قَلْبٍ مُتَكَبِّرٍ «катталик қилувчи бир қалб» деб, مُتَكَبِّرٍ сўзини قَلْب сўзининг сифати сифатида қабул қилганлар. Улуғлик, катталик маъносини англатувчи كِبْرِيَاء эса мутлақ маънода бўйсунишдан бурун жийириш (менсимаслик)дир. Бу сифатга Аллоҳдан бошқа ҳеч ким лойиқ бўла олмайди; зеро: Аллоҳ буюради: وَلَهُ الْكِبْرِيَاءُ فِي السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ Осмонлару ердаги катталик ва ҳокимият Уникидир (45/Жосия 37). Пайғамбар (сав) ҳам Аллоҳ таолодан олган қудсий бир ҳадисда шундай буюрган: اَلْكِبْرِيَاءُ رِدَائِي وَالْعَظَمَةُ إِزَارِي فَمَنْ نَازَعَنِي فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَصَمْتُهُ Улуғлик — Менинг ридом (устки кийимим), азамат эса Менинг изорим (белбоғим). Ким бу иккисидан бирида Мен билан талашса, унинг белини синдираман. Аллоҳ таоло ҳам буюради: قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آَبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي اْلأَرْض Улар: Сен бизни ота-боболаримиздан қолган йўлдан қайтариш ва ер юзида катталик/салтанат икковингизники бўлиши учун келдингми? дедилар (10/Юнус 78). أَكْبَرْتُ الشَّيْءَ Бир нарсани улуғлаш — уни катта санаш, деганидир. Аллоҳ буюради: فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ Уни кўрган заҳоти ҳаммаси уни кўзларида ниҳоятда улуғлаб (катта санаб), қўлларини кесиб олдилар (12/Юсуф 31). تَكْبِير эса шу тарзда бирини катта санаш маъносида бўлгани каби, اَللهُ أَكْبَرُ дейиш орқали Аллоҳ таолони таъзим/улуғлаш шакли сифатида ҳам ишлатилади. Шу билан бирга Аллоҳга ибодат қилиш, Унинг улуғлигини ҳис қилиш маъноларида ҳам ишлатилади. Қуйидаги оятлар бу маъносига ишора қилади: وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ Сизларни ҳидоят қилгани учун Аллоҳни улуғлашингизни истайди (2/Бақара 185); وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا …Унга такбир айтиб, Уни нуқсонлардан улуғлагандан улуғла (17/Исро 111); لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَاْلآَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ Албатта, осмонлару ерни яратиш инсонларни яратишдан каттароқдир, лекин одамларнинг кўпи билмайдилар (40/Ғофир 57). Бу сўнгги оят Аллоҳ таолонинг осмонлару ер юзида намоён этган ҳайратланарли санъатининг нозик хусусиятларига ва уларда яширган ҳикматига ишорадир. Бу ҳикматларни англай оладиган инсонлар жуда оздир. Аллоҳ таоло қуйидаги сўзи билан уларнинг асосий сифатларини билдиради: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَاْلآَرْضِ осмонлару ернинг яратилиши ҳақида тафаккур қиладилар (3/Оли Имрон 191). Ер ва осмоннинг ҳажмий катталигини эса одамларнинг кўпчилиги билади. Аллоҳ таолонинг: يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ Биз ўша катта шиддат билан тутган куни, албатта, интиқом олувчимиз (44/Духон 16) деган сўзи эса бир огоҳлантириш табиатидадир. Шунга кўра, кофирга дунёда ва Барзах оламида етадиган азобнинг барчаси, қиёмат кунининг азоби билан таққосланганда, оддий ва кичик бўлиб қолади. كُبَار шакли كَبِير шаклидан кўра таъсирлироқ/чуқурроқ маъноли. كُبَّار тушунчаси эса бундан ҳам таъсирлироқ/балиғроқдир. Аллоҳ буюради: وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا Улар жуда катта макрлар қилдилар (71/Нуҳ 22).
