ك ث ر

Илгари («كبر К-б-р» моддасида) озлик ва кўплик сонлар каби бир-биридан айри нарсалар учун ишлатилиши ҳақида изоҳлар берилган эди. Шу маънода Аллоҳ буюради: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا Роббингиздан сизга нозил қилинган нарса уларнинг кўпчилигининг туғён ва куфрини янада орттиради (5/Моида 64); وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ Аммо уларнинг кўпчилиги ҳақиқатни ёмон кўрувчилардир (23/Муъминун 70);بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ الْحَقَّ Йўқ, уларнинг кўпчилиги ҳақни билмайдилар (21/Анбиё 24).
Яна буюради: ِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ Қанчадан-қанча кам сонли гуруҳлар Аллоҳнинг изни билан кўп сонли гуруҳлар устидан ғалаба қозонгандирлар (2/Бақара 249); وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاءً икковларидан жуда кўп эркагу аёллар тарқатган (4/Нисо 1); وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ Аҳли китобдан жуда кўпи орзу қиладиларки (2/Бақара 109).
Бу борада мисол бўла оладиган жуда кўп оятлар бор.
مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ У ерда сўриларга ястаниб ўтириб, жуда кўп мевалар ва бошқа хил шаробни талаб қиладилар (38/Сод 51) оятида зикр қилинган кўплик дунё таомлари ўлчов қилиб олиниб айтилган. Бу ерда кўплик фақат сонга хос эмас, балки айни пайтда устунлик даражасига ҳам ишора қилмоқда.
Соннинг кўплигини ифодалаш учун عَدَدٌ كَثِيرٌ عَدَدٌ كُثَارٌ عَدَدٌ كَاثِرٌ ибораларидан бири ишлатилади. رَجُلٌ كَاثِرٌ жумласи эса, бойлиги кўп бўлган одам, деганидир.
Шоир бундай дейди:
وَلَسْتُ بِاْلأَكْثَرِ مِنْهُمْ حَصًا وَإِنَّمَا الْعِزَّةُ لِلْكَاثِرِ -382
382- Менинг тошларим уларникидан кўп эмас;
Иззат — инсоннинг қўлидагини кўп деб билишидадир.
مُكَاثَرَة ва تَكَاثُر сўзлари эса, мол ва кучнинг келтирган кўплик туйғуси билан ўзаро мусобақага киришишдир. Аллоҳ буюради: أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ Кўплик билан мақтаниш, сизларни қабрларга боргунингизча машғул қилиб қўйди (102/Такосур 1); إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ Албатта, Биз сизга Кавсарни ато қилдик (108/Кавсар 1).
Яна шу ўзакдан келган فُلاَنٌ مَكْثُورٌ ибораси, кўплик жиҳатидан мағлуб бўлган киши, деганидир.
Бундан ташқари кўп гапириш инсонга гапдон, кўп сўзловчи, эзма маъноларини англатувчи مِكْثَار сифатининг нисбат берилишига сабаб бўлади.
كَثَر эса, кўп сонли шағал тошлар маъносини англатади. Уни كَثْر шаклида келтирганлар ҳам бор. Ривоятда: لاَ قَطْعَ فِي ثَمَرٍ وَلاَ كَثَرٍ Мева ёки хурмо ниҳоли (ўғирланган тақдирда) қўл кесилмайди, дейилган.
Аллоҳ таолонинг: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ Биз сизга Кавсарни ато қилдик (108/Кавсар 1) сўзида келган الكوثر эса, дейиладики: Жаннатда барча дарёлар ундан озиқланадиган бир дарёдир. Баъзилар эса: Аллоҳ таоло Пайғамбарга (сав) ато этган катта хайр (яхшилик)дир, дейдилар.
Баъзан сахий одамга ҳам كَوْثَر деб ном берилади. Шунга боғлиқ равишда: تَكَوْثَرَ الشَّيْءُ
Дейиладики, бирор нарсанинг чексиз тарзда кўпайганини ифодалайди.
Шоир эса бундай дейди:
وَقَدْ ثَارَ نَقْعُ الْمَوْتِ حَتَّى تَكَوْثَرَا -383
383- Ўлим шарбати, гўё чексизликка узангандек жўшди.