ج ز ي
Ж-з-й
جَزَاء (бойлик) ва етарлилик деганидир. Аллоҳ буюради: لا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلاَ مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئاً Бирор ота ўз боласи томонидан ҳеч нарсани ўтаб бера олмаслиги, бола ҳам отаси томонидан бирор нарсани ўтаб берувчи эмаслиги (31/Луқмон 33). جَزَاء эса ўзида бир нарсага эваз бўларли даражада етарли келадиган маънони ташувчи нарсадир. Шунга кўра, қилинган иш яхшилик бўлса, унинг эвази ҳам яхшилик бўлади; ёмонлик бўлса, эвази ёмонлик бўлади. Шунинг учун جَزَيْتُهُ كَذَا وَبِكَذَا Уни шундай жазоладим, ана шу билан жазоладим дейилади.
Аллоҳ буюради: وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى Мана шу — гуноҳлардан пок бўлганларнинг мукофотидир (20/Тоҳо 76); فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى Унга мукофотларнинг энг гўзали бордир (18/Каҳф 88); وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا Ёмонликнинг жазоси — худди ўзига ўхшаш ёмонликдир (42/Шуро 40); وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً Сабр қилганларининг жазоси (эвазига) уларни жаннат ва ипак либослар билан мукофотлайди (76/Инсон 12); فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَآؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُوراً Шубҳасиз, жаҳаннам сизларнинг умумий ва тўлиқ жазонгиздир (17/Исро 63) أُوْلَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا Сабр қилганлари эвазига жаннатдаги хос хоналар билан мукофотланадилар (25/Фурқон 75) وَمَا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ Сизлар фақат қилиб ўтган ишларингиз сабабли жазоланасизлар (37/Соффат 39).
جِزْيَة эса зиммий аҳлидан олинадиган солиқдир. Бундай номланишининг сабаби — у улардан жонлари ва молларининг ҳимоя қилиниши эвазига олинадиган солиқ бўлганидандир. Аллоҳ буюради: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ Токи бўйсунган ҳолларида ўз қўллари билан жизя бермагунларича (9/Тавба 29). جَازِيكَ فُلاَنٌ ибораси эса фалончи сенга етарли деганидир.
جَازَيْتُهُ بِكَذاУнга ана шу билан эваз қайтардим ва جَازَيْتُهُ уни мукофотладим дейилади. Қуръонда фақат جَزَى феъли ишлатилган; جَازَى эса ишлатилмаган; чунки: مُجَازَاة мукофот деганидир. Бу эса икки томоннинг бир-бирига ўзаро нарса беришидир. Мукофот — бир неъматни унга тенг бўлган неъмат билан қайтаришдир. Аллоҳнинг неъматлари эса бу тарзда қайтариладиган турдаги нарса эмас. Шунинг учун мукофот сўзи Аллоҳ таолога нисбатан ишлатилмайди (ҳеч ким Аллоҳга мукофот бера олмайди). Бунинг сабаби шу жиҳатдан очиқ англашилади.
Аллоҳ буюради: وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى Мана шу — гуноҳлардан пок бўлганларнинг мукофотидир (20/Тоҳо 76); فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى Унга мукофотларнинг энг гўзали бордир (18/Каҳф 88); وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا Ёмонликнинг жазоси — худди ўзига ўхшаш ёмонликдир (42/Шуро 40); وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً Сабр қилганларининг жазоси (эвазига) уларни жаннат ва ипак либослар билан мукофотлайди (76/Инсон 12); فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَآؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُوراً Шубҳасиз, жаҳаннам сизларнинг умумий ва тўлиқ жазонгиздир (17/Исро 63) أُوْلَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا Сабр қилганлари эвазига жаннатдаги хос хоналар билан мукофотланадилар (25/Фурқон 75) وَمَا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ Сизлар фақат қилиб ўтган ишларингиз сабабли жазоланасизлар (37/Соффат 39).
جِزْيَة эса зиммий аҳлидан олинадиган солиқдир. Бундай номланишининг сабаби — у улардан жонлари ва молларининг ҳимоя қилиниши эвазига олинадиган солиқ бўлганидандир. Аллоҳ буюради: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ Токи бўйсунган ҳолларида ўз қўллари билан жизя бермагунларича (9/Тавба 29). جَازِيكَ فُلاَنٌ ибораси эса фалончи сенга етарли деганидир.
جَازَيْتُهُ بِكَذاУнга ана шу билан эваз қайтардим ва جَازَيْتُهُ уни мукофотладим дейилади. Қуръонда фақат جَزَى феъли ишлатилган; جَازَى эса ишлатилмаган; чунки: مُجَازَاة мукофот деганидир. Бу эса икки томоннинг бир-бирига ўзаро нарса беришидир. Мукофот — бир неъматни унга тенг бўлган неъмат билан қайтаришдир. Аллоҳнинг неъматлари эса бу тарзда қайтариладиган турдаги нарса эмас. Шунинг учун мукофот сўзи Аллоҳ таолога нисбатан ишлатилмайди (ҳеч ким Аллоҳга мукофот бера олмайди). Бунинг сабаби шу жиҳатдан очиқ англашилади.